ระยะและทิศทางในแผนที่

การที่เราจะเดินทางจากตำแหน่งหนึ่งในแผนที่ไปยังอีกตำแหน่งบนแผนที่ เราต้องทราบค่าสองค่า คือ ระยะและทิศทาง หรือระยะและ อาซิมุท(Azimuth)ก่อนเราจึงจะสามารถเดินทางได้ในแผนที่มีรายละเอียดที่ให้เราหาค่าทั้งสองอยู่แล้วดังนี้

การหาระยะบนแผนที่

ก่อนอื่นต้องทำความเข้าใจก่อนว่า ระยะบนแผนที่คือ ระยะราบ(Horizontal Distance)เพราะแผนที่คือ การฉาย(Project) รายละเอียดภูมิประเทศจริงลงบนพื้นระนาบหรือพื้นราบ ฉะนั้นแผนที่จะมีมาตราส่วนเดียวกันหมดทั้งระวาง การหาระยะทางบนแผนที่จึงสามารถกระทำได้ สองวิธีคือ

๑.การหาระยะโดยอาศัยมาตราส่วนของแผนที่ เช่น เราวัดระยะบนแผนที่มาตราส่วน ๑: ๕๐ ๐๐๐ ได้ ๓ เซนติเมตร เพราะฉะนั้นระยะราบในภูมิประเทศจริงคือ
๓ X ๕๐๐๐๐ = ๑๕๐๐๐๐ ซ.ม. หรือ ๑๕๐๐ เมตร หรือ ๑.๕ ก.ม.

๒.การหาระยะโดยอาศัยมาตราส่วนแบบบรรทัด
๒.๑ให้กระทำโดยนำขอบบรรทัดหรือขอบกระดาษเรียบๆ วางทาบให้ผ่านจุดสองจุดที่ต้องการหาระยะทางบนแผนที่แล้วทำเครื่องหมายไว้ที่ขอบกระดาษแสดงตำแหน่งของจุดทั้งสอง

๒.๒ นำขอบกระดาษไปวางทาบที่มาตราส่วนเส้นบรรทัด อันมีหน่วยวัดระยะตามต้องการแล้วอ่านระยะบนมาตราส่วนเส้นบรรทัด ระยะที่ได้จะเป็นระยะราบในภูมิประเทศจริง

การหาทิศทางบนแผนที่

ทิศทางในทางแผนที่มีประโยชน์ในการบอกแนวของตำแหน่งจากจุดใดจุดหนึ่ง ไปสู่ตำแหน่งอีกจุดๆหนึ่งทิศทางในทางแผนที่สามารถ บอกได้ในลักษณะของ องศา เกรด มิลเลียม ในการบอกทิศทางจำเป็นต้องกำหนดตำแหน่งหลัก หรือจุดอ้างอิงมาตรฐานซึ่งในสากล จะใช้ทิศเหนือเป็นจุดอ้างอิง แต่แนวทิศเหนือปัจจุบันที่และปรากฏบนแผนที่ภูมิประเทศ
๑: ๕๐ ๐๐๐ มีอยู่ ๓ ชนิดคือ

๑.ทิศเหนือจริง (True North) ได้แก่แนวที่ลากจากจุดใดจุดหนึ่งบนพื้นผิวพิภพพ ไปสู่จุดขั้วโลกเหนือ ในแผนที่ภูมิประเทศ ๑: ๕๐ ๐๐๐ใช้รูปดาวเป็นเครื่องหมายแสดงแนวทิศเหนือแม่เหล็ก

๒.ทิศเหนือแม่เหล็ก(Magnetic North)คือแนวทิศเหนือที่กำหนดขึ้นโดยใช้เข็มทิศแม่เหล็ก ในแผนที่ภูมิประเทศ ๑: ๕๐ ๐๐๐ใช้รูปหัวลูกศรซีกเดียวเป็นเครื่องหมายแสดงแนวทิศเหนือแม่เหล็ก

๓.ทิศเหนือกริด(Grid North)คือ แนวทิศเหนือที่ขนานกับเส้นกริดในทางตั้ง ในแผนที่ภูมิประเทศ ๑:๕๐ ๐๐๐ ใช้ตัวอักษร GN เป็นเครื่องหมายแสดงแนวทิศเหนือกริด

การกำหนดทิศทางที่ใช้กันแพร่หลายในปัจจุบัน คือการกำหนดทิศทางเป็น ค่า อาซีมุท(Azimuth) คือการบอกเป็นค่ามุมราบที่นับเวียนตามเข็มนาฬิกาจากทิศเหนือไปยังทิศทางของที่หมาย เนื่องจากทิศเหนือมีอยู่ ๓ ชนิดด้วยกัน อาซีมุท(Azimuth)จึงมีด้วยกัน ๓ ชนิดคือ

๑.อาซิมุทจริง(True Azimuth)คือ อาซีมุทที่ใช้แนวทิศเหนือจริงเป็นทิศเหนือในการกำหนดทิศทาง

๒.อาซิมุทแม่เหล็ก(Magnetic Azimuth)คือ อาซีมุทที่ใช้แนวทิศเหนือแม่เหล็กเป็นทิศหนือในการกำหนดทิศทาง

๓.อาซิมุทกริด(Grid Azimuth)คือ อาซีมุทที่ใช้แนวทิศเหนือกริดเป็นทิศเหนือในการกำหนดทิศทาง

การใช้งานว่าจะใช้อาซิมุทแบบใดขึ้นอยู่กับว่า เราวางแผนที่โดยให้ตรงทิศโดยใช้ทิศเหนือใดเป็นเส้นหลักในการกำหนดทิศเหนือ(หัวของระวางแผนที่ต้องชี้ไปทางทิศเหนือ จึงจะหา อาซิมุทได้)
เช่นใช้เข็มทิศ ค่าอาซิมุทที่ได้ก็เป็น อาซิมุทแม่เหล็ก ถ้าใช้ดาวเหนืออาซิมุทที่ได้ก็เป็น อาซิมุทจริง ถ้าวัดทิศทางโดยใช้เส้นกริดของแผนที่ก็เป็นอาซิมุทกริด แต่ในทางปฏิบัติแล้วในประเทศไทยค่าความต่างหรือ convergence ระหว่างทิศเหนือทั้ง สามมีค่าน้อยมาก ถ้าระยะไม่ไกลมากนักอาจถือว่าเป็นค่าเดียวกัน

ตัวอย่างการหาค่า Azimuth จากจุด ก. ไปจุด ข.

ค่าอาซิมุทจากจุด ก. ไปจุด ข. คือ 120 องศา

หนังสืออ้างอิง

การอ่านแผนที่ และ ภาพถ่ายทางอากาศ พ.ท.พินิจ ถาวรกุล ๒๕๒๓ โรงพิมพ์ กรมแผนที่ทหาร กรุงเทพมหานคร