ป่านั้นหนาทึบมาก  และริมฝั่งน้ำก็ดูราวกับว่าไม่มีทางจะฝ่าเข้าไปได้  เนื่องจากเครือเถาหวายที่มีใบเขียวเข้มรูปเหมือนใบปาล์ม  ขึ้นเกี่ยวพันต้นไม้ต่าง ๆ  เป็นซุ้มเซิงไปหมดบุชกับข้าพเจ้านั่งเรือลำเล็กถ่อค้ำทวนกระแสน้ำอันไหลแรงของแม่น้ำปัตตานีขึ้นไปเรื่อย ๆ  ค่ำลงก็เหเรือเข้าเกยหาดที่พอจะใช้เป็นที่ทำครัวได้  หาไม้สามท่อนมาปักลงเป็นที่แขวนหม้อ  จุดไฟเข้ากับเชื้อเพลิงซึ่งหาได้ง่ายจากบริเวณใกล้มือนั้นเอง  เอามากองใต้ไม้ค้ำ  เราตั้งกระโจมพักขึ้นได้ในไม่กี่นาที  ใช้หินก้อนกลม ๆ  จากในลำธารนั้นเองต่างหมุดกันมิให้เคลื่อนที่ได้  รุ่งขึ้นก็กินอาหาร  เก็บกระโจมและออกเดินทางก่อนแสงตะวันส่อง

                เรามาถึงท่าซับ (Ta Sap)  อันเป็นสถานีเก็บภาษีของราชาเมืองยะลา  ที่นั่นมีเรือนสภาพดีอยู่หลายหลัง  ซึ่งบุชกับข้าพเจ้ายึดเป็นสำนักงานเสียหลังหนึ่ง  การที่ทำเช่นนั้นออกจะดีอยู่  เพราะแม้เราจะเตรียมการล่วงหน้าอย่างดีโดยส่งคนล่วงหน้ามาเตรียมการเดินทางแล้วการก็ปรากฏว่ายังไม่มีอะไรพร้อมเลย  และเราก็จำเป็นต้องถ่วงเวลารออยู่

                ใกล้ ๆ  ท่าซับมีถ้ำทีน่าสนใจสองสามแห่ง  อยู่บนเขาหินปูนสูงชันซึ่งมีทะเลสาบน้ำเป็นโคลนขุ่นล้อมรอบ  และมีบัวขึ้นอยู่หลายชนิด  ที่ตีนเขาข้ามสะพานทุ่นไม่ไผ่เข้าไปแล้วนั้นมีกุฏิพระหลายหลัง  ในคาบสมุทรมลายูนี้วิธีการเดินทางที่เป็นสามัญก็คือนั่งไปบนหลังช้างโดยผูกเบาะคู่  มีหนังดิบรองใต้เบาะสองสามชั้น  เมื่อข้าพเจ้าจะไปดูถ้ำก็ต้องหาช้างมาเชือกหนึ่งสำหรับข้ามน้ำ  ตัวเองนั่งบนเบาะข้างหนึ่ง  อาฟุก (Ah Fuk)  คนรับใช้ชาวจีนนั่งบนเบาะอีกข้างหนึ่งเป็นการถ่วงน้ำหนักในตัว  พอดีเกิดมีคนมายิงปืนที่ใกล้ ๆ นั้น  ช้างตื่นวิ่งเตลิดออกไปกลางทุ่ง  ครั้นหยุดได้ข้าพเจ้าถามอาฟุกว่าใครยิงปืน  เขาชี้ไปที่คนเชื้อชาติเดียวกันคนหนึ่ง  ปากก็ว่า  "ไอ้เจ๊กผีนั่นไงยิง"

                ข้ามทะเลสาบไปได้แล้ว  เราก็ลงจากช้าง  เข้าไปในถ้ำซึ่งมีความยาว ๑๘๐ ฟุต  และสูง ๕๐ - ๖๐ ฟุต  มีหินงอกหินย้อยงดงามดังที่จะได้พบในถ้ำหินปูนทั่วไป  นอกนั้นยังมีพระพุทธรูปปางไสยาสน์องค์หนึ่ง  เป็นหินสลักประกอบปูน  และพระพุทธรูปนั่งอีก ๑๙ องค์  ซึ่งเป็นฝีมือในสมัยปัจจุบัน  ถ้ำมืดที่อยู่ติด ๆ  กันมีค้างคาวชุม  คนมาเก็บขี้ของมันไปขายเสมอเมื่อยืนอยู่หน้าถ้ำจะได้เห็นภูมิประเทศกว้างไกล  หมู่บ้านเล็กเรือนน้อยเห็นเป็นหย่อมอยู่ไร ๆ  ระหว่างสวนผลไม้  มะพร้าว  หมาก  แวดล้อมด้วยผืนนากว้างมีคันแบ่งเป็นแปลงใหญ่  และทิวเขากั้นอยู่สุดสายตา

                วันที่ ๔ กรกฎาคม  เราเคลื่อนย้ายไปยังโกตาบารูอันเป็นที่พำนักของราชาเมืองรามัน  ซึ่งมีชื่อเสียงว่าเป็นนักกีฬาตัวเอ้  ใช้เวลาเดิน ๔ ชั่วโมง  เหนือโกตาบารูขึ้นไปคือเขาสูงประมาณสี่พันฟุต  ชื่อเขาบลินเยา (Blinyaw)  มีป่าทึบปกคลุมจนถึงยอด  ข้าพเจ้าเตรียมการจะขึ้นเขาเพื่อไปบุกเบิกถากถาง  ราชาทรงมอบพรานคู่พระทัยสองคนให้เป็นเพื่อนเดินทาง  และยังมีคนงานชาวมลายูอียี่สิบคน  ทุกคนมีขวานประจำมือ  ช่วงแรกที่เริ่มปีนเขานั้นป่าทึบเสียจนมองอะไรไกลตัวไม่เห็น  หนทางก็ขรุขระขึ้นสูงลงต่ำน่าเวียนหัวสำหรับนักไต่เขามือใหม่  นึกว่าขึ้นถึงยอดเขาแล้วเป็นหลายครั้ง  แต่เมือถึงพลบค่ำปรากฏว่ายังอยู่แค่เพียงลาดเขาเท่านั้นเอง

                เราถางที่ริมธารน้ำใส  ตั้งกระโจมสำหรับพักแรมคืน  พฤกษชาติในบริเวณนั้นมีนานาพันธุ์  รวมทั้งเฟิร์นหลายชนิด  ตั้งแต่ใบเล็กละเอียดจนเป็นต้นสูงลิ่ว  นกก็มีมากมายสำหรับนกยูงใหญ่นั้นเห็นบิดผาดหนีไปไม่น้อยกว่าครั้งหนึ่ง  ชะนีส่งเสียงไทยสลับกับเสียงนกหัวขวานคล้ายเจาะไม้เป็นจังหวะ  ชาวมลายูมีตำนานเล่าว่านกชนิดนี้ชาติก่อนเป็นผู้หญิงที่เกียจคร้านและไม่เชื่อฟังสามี  จึงต้องสาปให้คร่ำครวญไม่รู้หยุด  พอตะวันรอนเสียงเหล่าแมลงก็ดังแซ่สนั่นจนน่าแปลกใจว่าสัตว์ที่มีขนาดเพียงเท่านั้นไม่น่าทำเสียงได้ถึงเท่าที่ได้ยินเลย  รุ่งขึ้นอีกวันเราจึงขึ้นถึงยอดเขา  ใช้เวลาตัดฟันถากถางต้นไม้อยู่สองวันจึงพอมองเห็นภูมิทัศน์ได้ถนัดตา  แต่ก็นับได้ว่าคุ้มกับความพยายาม  เราสามารถมองเห็นแนวชายฝั่งโดยตลอดจากสงขลามาถึงกลันตัน  เห็นเนินเขาประปรายอยู่ห่างกันสองสามลูกทำให้พื้นทีราบต่ำอันอุดมสมบูรณ์นั้นชวนดูขึ้น  พื้นที่ราบชายฝั่งค่อย ๆ  แคบเข้าเป็นหุบห้วยยื่นเข้าไปตอนในของแผ่นดิน  จนในที่สุดพื้นที่เพาะปลูกก็กลืนหายไปในป่าทึบทีแผ่กว้างตลอดเทือกเขาอันเป็นเสมือนกระดูกสันหลังของคาบสมุทรมลายู

                แผนที่ภูมิภาคแถบนี้  แสดงให้เห็นแม่น้ำสำคัญทุกสายที่ไหลลงช่องแคบมะละกาฟากหนึ่ง  และไหลลงอ่าวไทยอีกฟากหนึ่ง  ประกอบกันเข้าแล้วแลดูเป็นที่ราบลุ่มกว้างน่าอัศจรรย์ใจ  แต่ถึงกระนั้นแถบถิ่นนี้ก็ยังมีภูเขาที่ได้ชื่อว่าสูงที่สุดในคาบสมุทรมลายู

                หลังจากเสร็จงานบนภูเขา  ซึ่งรวมถึงการรังวัดละติจูดและอาซิมุทด้วยแล้ว  แทนที่จะกลับไปโกตาบารู  เราลัดทางข้ามเขาไปบรรจบเส้นทางเดินเท้าจากโกตาบารูไปยะรอม (Yarom)  เลยทีเดียวเพื่อมิให้เสียเวลา

                ทางที่ไปมีที่เรียกว่าถนนได้จริงเพียง ๙ ไมล์  เป็นผลงานของบริษัทชาวอังกฤษที่เคยมาทำเหมืองตะกั่วแถบนี้  ปัจจุบันเหมืองดังกล่าวชาวจีนเป็นผู้ทำ

                ระหว่างกำลังไต่ลงตามทางชัน  ช้างเผือกหนึ่งเกิดตื่นไล่ชนอีกเชือกหนึ่งคว่ำไปนับว่าโชคดีอย่างมหัศจรรย์ที่อาฟุกคนรับใช้ของข้าพเจ้าไม่ได้เป็นอะไรไปด้วย  ตอนนั้นเขากำลังสูบฝิ่นอยู่ตามปรกติ  เลยพาลตกใจหายเมา

                ที่ยะรอม  วันที่ ๓ สิงหาคม  ข้าพเจ้าได้พบนายบอสโซโลว์ (Mr.Bossolow)  เจ้าพนักงานรัฐเประ  ซึ่งเดินทางมาเตรียมสถานที่ไว้ต้อนรับ  เซอร์ฮิว  โลว์ (Sir Hugh Low) ผู้ว่าการรัฐเประซึ่งกำลังเดินทางร่วมกับผู้สำเร็จราชการ  ในชั่วไม่กี่วันนั้นยะรอมกลายเป็นศูนย์กลางของกิจกรรมขนานใหญ่  ราชาเมืองรามันก็เสด็จมาด้วยขบวนช้างกับผู้มาติดตามอีกห้าสิบห้านาย  และได้ทรงแบ่งคนมาให้ข้าพเจ้าบ้าง  เราพากันไปขึ้นภูเขาสูงในบริเวณใกล้ ๆ  ชื่อว่าออกุส (Augus)  ปรากฏว่าเมฆมากจนข้าพเจ้าต้องนั่งคอยอยู่ทั้งคืนกว่าจะทำการรังวัดได้  เพราะพอเลือกได้ดาวที่จะใช้สำหรับรังวัดนอกเมริเดียนเมฆเป็นต้องลอยเข้ามาบดบังเสียร่ำไป  ต่อรุ่งเช้าขึ้นอากาศจึงค่อยสว่างใส  ข้าพเจ้าสามารถมองเห็นภูเขาใหญ่ที่ต้นน้ำปะหังและประเป็นครั้งแรก  ความสูงของภูเขานั้นเห็นจะเกิน ๘,๐๐๐ ฟุต  เหนือระดับน้ำทะเล  มีป่าทึบเป็นที่อาศัยพักพิงแหล่งสุดท้ายของชาวป่าเผ่าซาไกเชื้อสายเนกริโต  กล่าวกันว่าแม่น้ำเประเป็นเส้นกั้นเขตแดนระหว่างเผ่าซาไกกับซามัง  ทั้งสองเผ่านี้ชาวมลายูเรียกรวม ๆ  กันว่าโอรังอุตัง (คนป่า)

                ซาไกนั้นคล้ายคลึงกับชาวเกาะอันดามันมาก  ต่างแต่ที่สูงกว่า  เส้าผมอ่อนดำสนิทและหยิก  ส่วนซามังมีผมหยาบเส้นตรง  ผิวดำ  และดูขรุขระ  ทั้งสองพวกมีตาหลุกหลิก  ป่าเถื่อน  ไม่รู้จักเพราะปลูกหรือก่อสร้างบ้านเรือน  เที่ยวเก็บหาพืชผลของป่ากิน  ทิ้งร่องรอยที่อยู่ที่นอนไว้น้อยที่สุดและไม่สนใจจะมีที่มุงที่บังอย่างหนึ่งอย่างใดเลย  บางคราวชนพวกนี้จึงจะเข้ามาติดต่อกับชาวมลายูในหมู่บ้าน  นำอ้อยกับยางมาแลกข้าว  ที่รับจ้างทำงานก็มีบ้างและในเประปรากฏว่ามีพวกชาวป่าเข้ามาตั้งบ้านเรือนในหมู่บ้านบ้างเหมือนกัน

                วันที่ ๒๒ สิงหาคม  เซอร์ฮิว  โลว์  เดินทางมาถึงยะรอมด้วยพาหนะช้างอย่างสามัญ  มีเสมียนเป็นผู้นั่งถ่วงน้ำหนักมาในเบาะอีกฟากข้างหนึ่ง  ในเประนั้นไม่มีคนคิดปรับปรุงการเดินทางด้วยช้างให้มีความสะดวกสบายขึ้นเลย  เบาะที่นั่งนั้นวางพาดบนหลังช้างโดยไม่มีหลังคาบัง  ทำให้ผู้นั่งมองรอบตัวได้โดยไม่มีสิ่งกีดขวางก็จริงอยู่  แต่ในคาบสมุทรนี้ภาพที่มองเห็น  ได้จากหลังช้างดูจะไม่คุ้มกับที่จะต้องเปียกฝนหรือโดนหนามเกี่ยว

                ชาวมลายูเรียนรู้วิชาฝึกช้างจากชาวสยาม  เพราะฉะนั้นในรัฐสลังงอร์และรัฐอื่น ๆ ที่อยู่นอกเหนืออิทธิพลของสยามจะมีก็แต่ช้างเถื่อนเท่านั้น

                เซอร์ฮิว  โลว์  เข้าร่วมประชุมกับข้าราชการฝ่ายสยาม  และดูเหมือนจะได้เสนอว่าสันปันน้ำแห่งสำคัญนั้นเป็นเส้นเขตแดนที่แท้จริงของเประ  การประชุมสิ้นสุดลงในวันที่ ๒๕ ครั้นวันที่ ๒๖ ร้อยโทยอร์ช  คอลฟิลด์ (Lt.George Caulfield)  เจ้าพนักงานฝ่ายเประและบุช  ก็ออกเดินทางร่วมกับข้าพเจ้าเพื่อไปสำรวจท้องที่ระหว่างสันปันน้ำที่กล่าว  กับเส้นเขตแดนปัจจุบัน

                ราวตะวันพลบเราเริ่มได้ยินเสียงเหมือนปืนใหญ่ดังโครมครืนติดต่อกันไปตลอดคืนและอีกตลอดวันถัดมา  พวกชาวมลายูอธิบายว่าเป็นเพราะภูตผีรบกันในกลางอากาศ  แต่ที่แท้จริงนั้น  เป็นเสียงระเบิดของภูเขาไฟกรากะตัวในชวา

                เราตัดข้ามสันปันน้ำลงไปในบริเวณลุ่มน้ำเประ  ทางที่เดินลำบากกันดาร  ป่าก็ทึบก่อนถึงบาลอม (Balom) ซึ่งอยู่เกือบจะต้นน้ำมีหมู่บ้านเล็ก ๆ  อยู่เพียงแห่งเดียว  ที่บาลอมนั้นมีกระท่อมมุงหญ้าอยู่ไม่กี่หลัง  เป็นทางผ่านระหว่างระแงะ  กลันตันและเประ

                การสำรวจเป็นงานที่น่าเหน็ดเหนื่อย  ความสำเร็จขึ้นอยู่กับดินฟ้าอากาศ  ในภูมิประเทศที่ฝนชุกเช่นนี้จำเป็นต้องย้ายที่ตั้งอยู่เป็นประจำ  และการย้ายที่ไปในบริเวณอันยังไม่มีคนเคยไปนั้นยิ่งยุ่งยากน่าเบื่อหน่ายเป็นที่สุด  คอลฟิลด์ร่วมเดินทางไปกับข้าพเจ้าจนถึงยอดใกล้บาลอมซึ่งนับว่าเป็นโชคดี  เพราะคนงานชาวมลายูของข้าพเจ้าล้าหลังอยู่ห่าง  เป็นภาระแก่บุชกว่าเขาจะพาบางคนขึ้นมาถึงยอดเขาได้ก็ล่วงเข้าห้าทุ่มคืนนั้น  คอลฟิลด์ขอแยกทางไปในวันรุ่งขึ้น  เนื่องจากเขาเป็นเจ้าหน้าที่ฝ่ายเประ  และการที่เขาอยู่เป็นเหตุให้พวกคนงานสมลายูยกเป็นข้ออ้างสำหรับทำการขัดขวางต่าง ๆ  ข้าพเจ้าออกจะเสียดายที่ต้องขาดเพื่อนที่มีไมตรีต่อกันไปเสีย  เมื่อทำงานบนเขาเสร็จ  ข้าพเจ้าลงมาถึงบาลอมแล้วก็รีบออกเดินทางต่อไปยังบริเวณต้นน้ำเประโดยทันที

                ช่วงแรกของการเดินทาง  เราต้องผ่านเหมืองทองซึ่งเจ้าของเป็นคนจีนที่เคยไปทำเหมืองในออสเตรเลีย  บนตลิ่งซึ่งสูงชันลิ่วลึกลงไปสักสามสิบฟุต  ตัดหน้าดินเห็นชั้นหินดินดานหินเขี้ยวหนุมาน  หินทรายและหินอัคนีนั้นมีสายน้ำฉีดสินแร่ลงไปในคูข้างล่าง  มีคนงานใช้เท้าและท่อนเหล็กกวนโดย  น้ำและฝุ่นละอองถูกระบายลงไปแม่น้ำ  เหลือสินแร่ไว้ตรวจค้นหาทอง

                แควสายสำคัญของแม่น้ำเประเป็นวังน้ำลึงหลายห้วงติดต่กัน  ในเมื่อป่าทึบมากและเราไม่มีแรงคนสำหรับถางทาง  เราจึงจำเป็นต้องยึดแนวลำน้ำเป็นหลัก  บางคราวต้องว่ายน้ำไป  แม้แต่ช้างบรรทุกสัมภาระก็ยังไม่ลำบาก  เราพบทรากเหมืองทองเก่าหลายแห่งที่ถูกทิ้งร้างไว้ไม่รู้ว่านานเท่าใดแล้ว  มีทางเดินเชื่อมระหว่างเหมืองทองที่บาลอมกันที่โต๊ะโมะ  ผ่านหุบเขาเตโลเบน (Teloben)  ซึ่งพวกจีนไปตั้งทำเหมืองอยู่เหมือนกัน  พวกทำเหมืองเหล่านี้กำลังต่อต้านไม่ยอมเสียภาษีให้แก่ราชาเมืองระแงะ  พวกเจ้าพนักงานไม่มีหนทางจะบังคับได้ด้วยวิธีอื่นนอกจากตัดเสบียง  แต่ในเมื่อพวกจีนที่โต๊ะโมะยังได้รับเสบียงจากบาลอมก็ยังแข็งขีนได้ต่อไป

                ในเมื่อจวนจะสิ้นฤดูแล้วงานยังไม่ก้าวหน้าไปมากนัก  เราก็ผูกแพล่องลงมาบาลอมถึงที่นั่นเวลาสี่ทุ่ม  รุ่งขึ้นวันที่ ๒๕ กันยายน  กว่าจะได้ช้างมาเริ่มเดินทางได้ก็ตกบ่าย  วันนั้นอากาศชื้นแฉะเหลือร้ายกว่าจะถึงที่พักแรมก็เลยพลบ  ตอนจวนรุ่งคนงานมลายูคนหนึ่งถูกเสือคาบไป  ข้าพเจ้าได้ยินเสียงร้อยให้ช่วย  วิ่งออกมาไต่ถามเห็นเงียบก็นึกสรุปเอาว่าคงเป็นการล้อกันเล่น  แต่พอคนงานเริ่มขานชื่อเรียกกันจึงเกิดรู้ขึ้นว่าหายไปคนหนึ่ง  ถูกลากออกไปจากกลุ่มที่นอนอยู่ด้วยกันหกคนใต้หลังคากูบช้างอันทำด้วยเปลือกไม้  พวกมุสลิมกลัวการที่ศพจะไม่ได้ฝังเป็นที่สุด  และคนที่หายไปนับว่าเป็นคนดีมาก  ข้าพเจ้าจึงตัดสินใจว่าจะต้องหาศพเขาให้พบ  รุ่งเช้าขึ้นเราจึงออกตามรอยเสีย  เห็นเลือดหยดเปื้อนพุ่มไม้เป็นทางไม่ช้าก็ได้กลิ่นสาบ  ชาวมลายูสองคนที่ไว้ใจได้ค่อยหมอบคลานเข้าไปพร้อมกับข้าพเจ้าปรากฏว่าเสือได้ลากทรากเหยื่อของมันลงลาดเขาไปถึงสามสิบหลา  และทิ้งไว้ในซุ้มไม้แห้ง ๆ  เราจึงนำศพกลับมายังที่พัก  พวกเพื่อน ๆ  ช่วยกันฝัง  คนที่นอนเคียงอยู่กับคนตายตกใจจนผมหงอกขาวในชั่วคืนเดียวซ้ำพูดไม่ออกอีกด้วย  ต้องส่งขึ้นช้างกลับไปบ้าน

                เราผูกแพล่องลงมาตามลำน้ำเประห้าวันโดยไม่พบใครเลยในระหว่างทาง

                ที่กวาลา  ตะมังเกา (Guala Tamangaw) สายน้ำแคบเพราะมีแก่งหินกีดขวางใช้แพไม่ได้  ข้าพเจ้าจึงขึ้นเดินบกข้ามไปยังโกรน (Krone) ที่พำนักของราชาเมืองเล็กแห่งหนึ่ง

                แม่น้ำในหุบเขานั้นงดงามทุกสาย  พฤกษชาติชอุ่มเขียวรายตลอดแนวฝั่งก็งามชวนตา  แต่ความอ่อนไหวนั้นเห็นจะเหลือน้อยเต็มทีสำหรับคนที่บุกฝ่าป่าทึบมามิใช่น้อยวัน

                จากโกรน  ข้าพเจ้าเดินทางต่อไปอิตัน (Itan) ซึ่งมีคนจีนอยู่ประมาณร้อยคนตำบลนี้ควรเรียกได้ว่าเป็นกับดักมรณะ  ที่ที่สะอาดที่สุดดูเหมือนจะเป็นป่าช้า  ข้าพเจ้าต้องตั้งค่ายแรมคืนอยู่ระหว่างหลุมฝังศพ  พวกคนงานแถบนั้นดูเหมือนถูกพามาจากเอ้หมึง (Amoy) และคงจะแทบไม่เคยออกจากเหมืองไปไหนเลย  ส่วนมากเป็นแผลเฟอะเนื่องจากธาตุตะกั่วในน้ำ  ที่พวกจีนไม่ยอมจ่ายภาษีก็โดยอ้างเหตุว่าไม่ได้รับการคุ้มครองให้พ้นภัยจากโจร  และไม่มีถนนใช้เป็นเส้นทางคมนาคม  เราเดินทางไปจนถึงโกร (Kro) อันเป็นที่ราบสูงกว่าระดับน้ำทะเลประมาณพันฟุต  แม่น้ำบริเวณนั้นไหลเอื่อย  และพอบรรจบกับแม่น้ำรู (Sungai Rue) แล้วก็ไหลวกลงใต้ดิน

                นับว่าข้าพเจ้าทำงานสำเร็จแล้ว  และได้เห็นชัดว่าข้อเรียกร้องของรัฐบาลเประกินความเพียงใด  ดินแดนที่รัฐเประอ้างสิทธิปัจจุบันอยู่ในปกครองของรามัน  กินที่ไปถึงจุหงันปันยัง (Jugan Panjang) แก่งยาว  ในลำน้ำเประแล้วเส้นเขตแดนทอดตามแนวเขาไปทางตะวันออกของสันปันน้ำใหญ่  ตะวันตกของกุหนุงอินัส (Kunung lnas) รวมเป็นพื้นที่ถึงสองพันตารางไมล์

                ข้าพเจ้าล้มเจ็บเป็นไข้อีกครั้ง  ต้องลงเรียกเรือเล็กล่องตามลำน้ำบาลิง (Baling) ไปกับบุช  ไปรักษาตัวอยู่กับหมอแฮมเชอร์ (Dr.Hampshire) ที่ปีนังจนหายในไม่ช้า  และได้เดินทางผ่านสิงคโปร์กลับถึงบางกอกในวันที่ ๙ พฤศจิกายน

๕.สู่ชายแดนอิสาน - วันโสกันต์

                ระยะนี้  ข้าพเจ้าเริ่มเตรียมการจะเดินทางออกจากสยาม  แม้ว่าจะได้เคยรู้สึกกระตือรือร้นที่จะทำงานมาก่อน  แต่ก็ดูจะมีหวังน้อยเหลือเกินที่จะทำงานสำคัญใด ๆ  ให้สำเร็จได้  อุปสรรคหลักไม่ใช่ดินฟ้าอากาศหรือความยากลำบากซึ่งเป็นธรรมดาสำหรับคนในอาชีพนี้  แต่เป็นการขัดขวางจากเจ้าพนักงานซึ่งมีตำแหน่งเป็นผู้ควบคุมการสำรวจโดยตรงคนเหล่านี้มองเห็นข้าพเจ้าเป็นแต่คนรับใช้ระดับสูงหน่อย  มีหน้าที่ช่วยเสริมความสำคัญของเขาขึ้นมา  ผลก็คือการปะทะซึ่ง  แน่ละ  ในเมื่อมีแต่ตัวคนเดียว  ข้าพเจ้าก็ต้องยอมทน  ถึงล้มเจ็บลงด้วยความกังวลเป็นหลายครั้ง

                อย่างไรก็ตาม  ปรากฏว่าพระเจ้าแผ่นดินสยามทรงมีความสามารถอย่างสูงในเชิงดึงดูดใจ  เป็นอันว่า  ข้าพเจ้าต้องเปลี่ยนใจเป็นเตรียมการเดินทางอีกครั้งหนึ่งเพื่อปฏิบัติงานตามพระราชประสงค์

                รายงานข่าวที่เข้ามาถึงกรุงบางกอกเกยวกับพวกฮ่อเข้ามารุกรานชายแดนสยามด้านตะวันออกเฉียงเหนือนั้น  ออกจะสับสน  หมู่บ้านที่ถูกปล้น  ถูกทำลายก็ไม่มีผู้รู้แน่ว่าตั้งอยู่ที่ใด  พระเจ้าแผ่นดินจึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ๆ  ให้ข้าพเจ้านำคณะออกไปสำรวจภูมิภาคที่กำลังเกิดเรื่องวุ่นวายอยู่นั้น  แม้จะรู้ดีว่ายังมีความขาดตกบกพร่องอยู่มาก  แต่ข้าพเจ้าก็เห็นว่าเป็นโอกาสที่ไม่ควรละ  ภูมิภาคชายแดนดังกล่าวเป็นพื้นที่กว้าง  น่าสนใจอย่างยิ่งสำหรับการวิจัยเชิงภูมิศาสตร์  เพราะเป็นที่ที่ยังไม่มีชาวยุโรปคนใดเคยเดินทางไปถึงในแผนที่ปรากฏเป็นเพียงที่ว่างเปล่า  ไม่มีรายละเอียด

                เนื่องจากตำบลที่เราจะต้องทำงานมโจรผู้ร้ายชุกชุม  จึงมีการจัดทหารคุ้มกันจำนวนสองร้อยนายส่งไปให้อยู่ในความควบคุมของลีโอโนเวนส์ (Leonowens) ผู้นำกองกำลังป้องกันส่วนท้องถิ่น

                บุชกระตือรือร้นอยากไปด้วย  ถึงกับขอร้องให้หมอประจำตัวมารับประกันว่าไปได้นอกนั้นข้าพเจ้ายังเลือกชายชาวสยามที่ได้ฝึกฝนการสำรวจแล้วนั้นไปด้วยอีกเจ็ดนาย

                สิ่งที่ต้องทำต่อจากนั้นคือเลือกวันเวลาที่มีโชคสำหรับออกเดินทาง  ในสยามนี้  ถือกันว่าวันและเวลามีอิทธิพลต่อการกระทำของมนุษย์ได้อย่างแปลกประหลาด  ข้าพเจ้าได้เคยเห็นข้าราชการไทยนั่งซึมอยู่บนหลังช้าง  จ้องดูเข็มนาฬิการาคาสิบห้าชิลลิงเป๋งทีเดียว  เพื่อให้สามารถออกคำสั่งเคลื่อนขบวนได้ตรงเวลาเผง

                เราออกเดินทางเที่ยงตรง  วันที่ ๑๖ มกราคม ๑๘๘๔  นับเป็นวันโชคดีพิเศษ  ตรงกับงานฉลองเนื่องในโอกาสโสกันต์เจ้าหญิงราชธิดาสามพระองค์  เด็ก ๆ  ชาวสยามที่ตระกูลดีจะได้ผมยามทกลางศีรษะขมวดเข้าเป็นปมและปักปิ่นทองงามหรู  ทั้งมักจะรัดมาลัยดอกไม้ตูมสีขาวมีกลิ่นหอม  ทำให้ดวงหน้าน้อย ๆ  ไร้เดียงสานั้นแลดูอ่อนโยนน่ารัก  พิธีตัดผมนั้นจะจัดขึ้นเมื่ออายุได้สิบเอ็ดหรือสิบสามขวบ  สำหรับเด็กหญิง  พิธีนี้มีความสำคัญเป็นรองแต่เพียงพิธีแต่งงานเท่านั้น  ญาติสนิทมิตรสหายที่ได้รับเชิญจะนำเงินทองของขวัญมาให้และสิ่งเหล่านั้นก็จะได้ใช้เป็นสินสมรสเมื่อถึงคราวแต่งงานต่อไป  งานโสกันต์เกศาของเจ้าหญิงถือเป็นพิธีฉลองใหญ่  กินเวลาอย่างน้อยอาทิตย์หนึ่ง  การบรรยายรายละเอียดของพิธีนั้นเหลือที่จะทำให้  ในฐานะผู้ดู  ท่านย่อมจะเป็นเช่นเดียวกับทุกคนที่นิ่งอึ้งตะลึงตะไลเมื่อได้เห็นขบวนแห่ราชการผู้มีตระกูลสวมเสื้อผ้าบางเบาฟ่องและหมวกขาวทรงสูงแหลมเดินนำ  ถือว่าแทนพราหมณ์  ถัดไปเป็นหมู่เด็กหญิงสวมเสื้อผ้าทอสอดเส้นทอง  ถือดอกบัวทอง  แล้วจึงถึงเจ้าหญิงพระราชธิดา  ทรงภูษาทองประทับบนเสลี่ยงปิดทองประดับเพชรพลอย  ท้ายขบวนเป็นหญิงสาวนานชาติที่อยู่ในพระราชอาณาจักร  ล้วนแต่งกายตามแบบประจำเชื้อชาติของตน  มีทั้ง  มลายู  พม่า  เขมร  และญวน  พระเจ้าแผ่นดินแต่งพระองค์เต็มยศประทับคอยอยู่ที่ประรำพิธี  ทรงเป็นผู้ตัดพระเกศาปอยแรกออก  แล้วบรรดาเจ้าชายจึงเข้าช่วยโกนพระเกศาทั้งหมด

๖.  จากบางกอกสู่โคราช (Korat)

                แม่น้ำเจ้าพระยา (The Me Nam Chuo P'ia) เป็นแม่น้ำใหญ่  คำว่าแม่น้ำเป็นคำบ่งประเภท  และชื่อเจ้าพระยานั้นแสดงว่าเป็นแม่น้ำสายสำคัญของสยามราชอาณาจักร  ชาวยุโรปที่แรกมาถึงย่อมอดเสียมิได้ที่จะเห็นว่าแม่น้ำนี้งามน่าชม  แต่แม้ว่าจะอยู่มานานจนชินตาแล้ว  ก็ยังเห็นมีแง่มุมใหม่ ๆ  ที่น่าสนใจและน่าประทับใจเพิ่มเติมอยู่มิได้ขาด  ตลิ่งอันต่ำนั้นมีไม่ผลปลูกอยู่สะพรั่ง  ตันมะพร้าวและหมากที่ขึ้นอยู่เคียงบ้านเรือนไม้ให้ร่มเงา  แลเห็นยอดโอนไสวไปตามลม  หลังคาวัดแวววับจับแสงแดดเมื่อแลลอดใบไม้ไปเห็นเข้าก็ดูดุจภาพลวงตา  ยอดเจดีย์อันงามสง่าสูงเหนือแนวไม้  ที่แลเห็นเป็นครั้งคราวก็สวยสะดุดตาน่าตื่นใจ  ทุ่งนากว้างใหญ่แลลิบสุดตา  มีเทือกเขาหินปูนเตี้ย ๆ  สลับสลอนเป็นแนวกั้นอยู่สุดขอบฟ้า  ที่นั่นคือลพบุรี  และพระบาทอันเป็นสถานศักดิ์สิทธิ์สำหรับจาริกแสวงบุญ

                เรือกลไฟที่เข้ามาถูกร่องน้ำแล้วอาจแล่นด้วยความเร็วเต็มที่ขึ้นมาถึงกรุงบางกอกได้ทั้งกลางวันหรือกลางคืน  โดยไม่ต้องเกรงว่าจะถูกหินโสโครก  ข้อนี้ต่างจากแม่น้ำในพม่าแต่ที่เพราะเรือกลไฟที่เข้ามาได้จะต้องกินน้ำลึกไม่เกิน ๑๒ ฟุต ๖ นิ้ว  จึงจะผ่านสันดอนได้สะดวก  มีบางคนเสนอให้ขุดลอกสันดอนเสีย  เพื่อว่าเรือใหญ่กินน้ำลึกจะได้แล่นเข้ามาถึงบางกอกโดยสะดวก  แต่ก็มีผู้คนค้านว่าการทำเช่นนั้นจะเป็นผลให้น้ำทะเลไหลเข้ามาจนน้ำที่กรุงบางกอกใช้ไม่ได้  เพราะย่อมเป็นที่รู้กันทั่วไปว่าในช่วงน้ำตายก่อนจะถึงฤดูฝน  กระแสน้ำทะเลที่เอ่อท้นเข้ามาทำให้เกิดน้ำเสียเน่าไปจนถึงเหนือตัวเมืองหลายครั้ง  ทำให้เกิดความไข้ระบาดไปทั่ว  เท่าที่ปรากฏการณ์จะเป็นเช่นที่ว่าหากในปีที่แล้วมานั้นฝนแล้งเข้าด้วย

                เราเดินทางไปถึงบางปะอินในเวลาเย็น  จึงจอดทอดสมอแรมคืนที่นั่น

                บางปะอินประกอบด้วยเกาะสองเกาะ  เกาะหนึ่งเป็นที่ตั้งพระราชวัง  อีกเกาะหนึ่งมีวัดพุทธศาสนาที่สร้างตามแบบโกธิค  ประกอบด้วยหน้าต่างกระจกสี  ม้านั่งและแท่นบูชาครบชุด  เล่ากันมาว่าที่ตำบลนี้เป็นที่พระเจ้าแผ่นดินโปรดประพาสมาแต่รัชกาลพระเจ้าปราสาททอง  เมื่อ ค.ศ.๑๖๓๑  บนเกาะซึ่งเป็นที่ตั้งพระราชวังในปัจจุบันนี้  ในรัชกาลก่อนมีอาคารเล็ก ๆ  เป็นที่โปรดมาทรงปีนในยามว่างพระราชกิจ  และได้ทรงปลูกต้นมะม่วงไว้ด้วย

                พระเจ้าแผ่นดินรัชกาลปัจจุบันจึงทรงอนุรักษ์สถานที่นี้ไว้เป็นที่สำหรับทรงพักผ่อนโดยความรำลึกถึงพระราชบิดา

             สองฟากฝั่งระหว่างที่เราเดินเรือทวนน้ำขึ้นไปเป็นทุ่งนาโดยตลอด  ในแม่น้ำมีเรือคับคั่ง  ใบเรือสีขาวแลดูเหมือนปีกนกโฉบว่อนอยู่กับผิวน้ำ  ตลิ่งบางตอนเป็นรูพรุน  เป็นรังของนกกระเต็นและนกกินแมลงขนเขียว  ตัวค่อนข้างโต  บางรูลึกถึง ๘ ฟุต  บ้างก็อยู่บนพื้นตลิ่ง  บ้างก็อยู่ในที่ที่งูเข้าถึงได้ง่าย  แต่คนแถบนั้นเขาว่างูไม่กล้าเข้าไปในรูเช่นนี้เพราะรูนั้นตรงและแคบเข้าไปแล้วออกไม่ได้  เจ้านกสองประเภทนั้นก็ดูคล้ายจะรู้ว่าไม่มีอันตราย  เห็นมันอยู่รวมกันอย่างสันติสุข

                เย็นนั้นเราไปถึงบ้านสักแดง (Ban Sak Dang) เป็นท่าขึ้นสำหรับไปพระบาท  และเป็นจุดสุดท้ายที่เรือกลไฟสามารถขึ้นถึง  เวลานั้นกำลังมีการตระเตรียมตัดถนน  ถางป่าเพื่อรับเสด็จ

                พระบาทหรือรองเท้าศักดิ์นี้  เป็นหลุมกว้างราว ๒ ฟุต  ยาวราว ๕ ฟุต  บ้างก็อยู่บนพื้นตลิ่ง  บ้างก็อยู่ในโขดหินปูนข้างผาชัน  มีอาคารแบบที่เรียกกันว่ามณฑปครอบอยู่  พื้นภายในคาดด้วยเสื่ออันทอด้วยเส้นเงินที่สานเป็นเปีย  ผู้แสวงบุญจำนวนมากเดินทางมาเยือนทุกปี  บางคนอธิบายว่าที่จริงไม่ใช่รอยเท้า  แต่เป็นสัญลักษณ์ทางศาสนาอย่างหนึ่ง  เราลงจากเรือใหญ่ใช้เรือเล็กแจวต่อขึ้นไปตามลำน้ำซึ่งบัดนี้คดเคี้ยวและตลิ่งสูงชัน

                เรามาถึงสระบุรีวันที่ ๑๘ มกราคม  เป็นอันสิ้นสุดการเดินทางน้ำ  ต่อนี้ไปก็เริ่มการบุกเบิก

                สระบุรีเป็นเมืองสำคัญในย่านนั้น  แต่ก็เช่นเดียวกับเมืองอื่น ๆ  ของสยาม  กล่าวคือนอกจากวัดกับพระเจดีย์แล้ว  ก็ไม่สิ่งก่อสร้างถาวรใด ๆ อีก  บ้านเรือทำด้วยไม้ไผ่สับกับไม้จริง  จนเจ้าเมืองเป็นอย่างหลังนี้  ไม่มีเมืองใดในสยามที่มีลักษณะว่าตั้งได้มั่นคงแล้ว  ประชาชนดูเหมือนจะยังมีนิสัยชอบท่องเที่ยวตามแบบบรรพบุรุษที่เที่ยวไปทำสงครามตีชิง  หรืออพยพหลบหนีการตีซิงอยู่มิได้หยุดจนไม่มีโอกาสจะก่อตั้งเมืองได้

                ในเมื่อปัจจุบันมีทางรถไฟไปถึงสระบุรีแล้ว  คงไม่มีใครย้อนคิดไปถึงว่าก่อนหน้านี้การเดินทางต้องมีการตระเตรียมกันอย่างมากมายเหน็ดเหนื่อยเพียงใด

                ในสยามหากมิได้เดินทางทางน้ำ  พาหนะที่ใช้เป็นหลักก็คือช้างและวัว  ช้างนั้นเป็นสิ่งจำเป็นที่ขาดเสียมิได้สำหรับสวัสดิภาพของมนุษย์  ดังนั้นจึงไม่แปลกเลยที่จะได้รับยกย่องเป็นสัญลักษณ์ของชาติโดยเฉพาะอย่างยิ่งช้างเผือก

                นักท่องเที่ยวที่เข้าไปดูช้าเผือกในบางกอกออกจะผิดหวังที่ไม่เห็นมีโรงหลวงอันงามสง่าอย่างที่ควร  จานเงินจานทองหรือพิธีบูชาอย่างที่ปรากฏในหนังสือท่องเที่ยวแต่ก่อนก็หามีไม่  นับว่าเป็นการเขียนยกเมฆโดยแท้  แม้แต่ช้างเผือกก็มิได้มีสีขาว  แต่เป็นสีฝุ่น

                พวกผู้ชำนาญทั้งหลายพยายามโน้มน้าวให้เห็นกันว่าช้างนั้นที่จริงสีออกคล้ายเถ้าตาเป็นสีชมพู  และเล็บตีนสีขาว  แต่พวกนักท่องเที่ยวก็ได้แต่มองดูเจ้าสัตว์ธรรมดาเฉพาะหน้าพลางตั้งคำถามตัวเองว่า  นี่ละหรือคือช้างที่เลื่องชื่อนักหนาในประวัติศาสตร์

                ชาวสยามแบ่งช้างใช้งานเป็นสามรุ่น  ใหญ่  กลาง  เล็ก  สูงสี่ศอกคืบ (เก้าสิบนิ้ว)  สามศอกครึ่ง  และสามศอกตามลำดับ  รุ่นใหญ่บรรทุกได้ ๕๓๐ ปอนด์  รุ่นกลาง ๔๐๐ ปอนด์และรุ่นเล็ก ๒๕๐ ปอนด์  สำหรับทางพื้นราบ  หากเป็นแดนเขาก็น้อยกว่านี้  แน่ละว่าไม่มีทางเทียบได้กับช้างอินเดียซึ่งบรรทุกได้เกินพันปอนด์ขึ้นไป  อันที่จริงช้างอินเดียกับช้างสยามก็เป็นพันธุ์เดียวกันนั่นเองแยกกันไม่ออก  แต่ที่ช้างในอินเดียทำงานได้ดีกว่าก็เพราะได้รับการเลี้ยงดูดีกว่า  และกูบบรรทุกของออกแบบได้ดีกว่ามาก  ช้างของสยามยังไม่ค่อยจะเชื่องนัก  สืบพันธุ์อย่างอิสระแม้จะอยู่ในที่จำกัด

                ครั้งหนึ่งระหว่างเดินทางแม่ช้างเชือกหนึ่งคลอดลูกทำให้เสียขบวนไปหมด  ข้าพเจ้ามีช้างอยู่ห้าเชือก  นางแม่ช้างเรียกเอาช้างพังอีกสองเชือกไปช่วยดูแลลูก  ลูกช้างแรกเกิดสูงเพียงสามสิบนิ้ว  ความยากจากหัวถึงหางก็ดูจะไม่เกินกว่านั้น  อายุได้สองวันก็ดูท่าทางแข็งแรง  อาบน้ำแล้วก็นอนพักกลางแดด  มีแม่ช้างทั้งสามคอยระแวดระวังอยู่ใกล้ ๆ  เสมอถ้าลูกช้างตื่นตกใจแม่ช้างจะกรูกันเข้าล้อมลูกยกงวงชูร่อนคอยต่อต้านผู้บุกรุก

                กูบช้างของสยามเป็นแบบที่ได้ปรับปรุงให้เหมาะกับการเดินทาง  ทั้งสะดวกสบายกันได้ทั้งแดดฝนและเรียวหนามในเวลาที่บุกป่าฝ่ารุก  เวลากลางคืนก็ใช้เป็นที่นอนได้เป็นอย่างดีเพราะอยู่สูงจากดินมากพอ

                ความสูงเฉลี่ยของช้างที่โตเต็มขนาดแล้วประมาณ ๙๐ นิ้ว  แต่ข้าพเจ้าเคยมีช้างเชือกหนึ่งซึ่งวัดความสูงถึงไหล่ได้  ๑๑๐ นิ้ว  พระยาปราบฯ ("P'ia Prap")  ในกรุงบางกอกก็สูง ๑๐๕ นิ้ว  บางคราวเกเรเอาเรื่อง  ชอบเล่นคว่ำรถบรรทุกน้ำ  หรือเอางวงคว้าคนเหวี่ยงไปไกลหลาย ๆ  หลา

                วัวควายดูออกจะมีประโยชน์น้อยเมื่อเทียบกับช้าง  แต่การขนส่งภายในประเทศก็ใช้วัวมากอยู่  วิธีบังคับสัตว์เหล่านี้  ใช้ลวดร้อยผ่านรูจมูก  และมีแอกไม่ไผ่คู่หนึ่งพาดคร่อมข้างหลัง  บางตัวมีหนังเสือหรือหนังหมีประดับ  กระจกเงาและหางนกยูงเป็นเครื่องประดับศีรษะด้วย  ที่แอกนั้นมีกระดิ่งห้อย  ไม่ว่าจะไปแห่งใดก็มีเสียงกระดิ่งดังไพเราะกล่าวกันว่าวัวพวกนี้จำเสียงกระดิ่งได้  เวลาเย็นเมื่อจะต้อนวันเข้าคอก  เจ้าของก็จะเขย่ากระดิ่งให้เกิดเสียงเท่านั้น

                ระยะทางระหว่างสระบุรีไปโคราชไม่มีที่ใดสนใจเป็นพิเศษนอกจากป่าดงพญาไทซึ่งมีชื่อว่าความไข้รุนแรงอย่างยิ่ง  ระหว่างสร้างทางรถไฟคนงานชาวจีนตายไปนับร้อย  และกว่าจะเสร็จก็คงต้องตายอีกหลายราย

                เช้าตรู่วันที่ ๓๐ มกราคม  เราเคลื่อนขบวนมาถึงโคราช  กำแพงเมืองทำด้วยอิฐแดงเหมือนเชียงใหม่  ลำพูน  และลคร  เรารู้ได้ทันทีว่ากำลังจะเข้าสู่เมืองของชาวลาว  และบรรดาชาวเมืองก็ต้องตื่นจากหลับด้วยเสียงแตรก้องประสานเสียงฝีเท้าของทหาร

๗.  ตัวเมืองโคราชและโบราณสถาน

                ราวแปดโมงเช้าเราจึงตั้งค่ายพักนอกตัวเมืองเสร็จ  ต่อจากนั้นจึงได้เยี่ยมเคารพพระยาราชนรากุล (P'ia Rajnarakun) นายพลสยามผู้บัญชาการกองทัพ  พร้อมทั้งได้นำลายพระหัตถ์เจ้าชายดำรง ๆ  ที่ประทานไปสำหรับแนะนำตัวพวกเราไปมอบให้ด้วย  เราได้รับการปฏิสันถารอย่างมีไมตรีจิตเป็นอันมาก  เห็นได้ชัดว่าความในลายพระหัตถ์นั้น  คงได้ขอร้องท่านนายพลให้ความช่วยเหลือแก่เราทุกอย่างเท่าที่จะต้องการ  เนื่องจากเราเป็นชาวยุโรปที่ยังไม่คุ้นกับประเพณีไทย

                พระยาราชฯ  เล่าให้เราฟังว่า  บิดาของท่านเป็นผู้ว่าการมณฑลฝ่ายเหนือคนก่อนซึ่งได้นำทัพมารบกับพวกฮ่อเมื่อสิบหรือสิบเอ็ดปีที่แล้ว  ตัวท่านเองได้บัญชาการกองหน้าทำลายกำลังหลักของพวกฮ่อที่ทุ่งเชียงคำได้สำเร็จ

                เราเดินทางเข้าเมืองกับพระยาราชฯ  กำแพงเมืองขนาดใหญ่คงสร้างด้วยแรงคนเป็นอันมาก  แต่ดูออกจะทรุดโทรมทั่วไป  มีประตูใหญ่อยู่สี่ประตู  ประตูทางทิศใต้ชื่อประตูผีเป็นทางนำศพออกจากเมือง  พวกที่เชื่อโชคลางพยายามหลีกเลี่ยงเสมอ  แต่พระยาราชฯ  ไม่สนใจเรื่องเช่นนี้  เราจึงเข้าทางประตูนั้น

                ตัวเมืองด้านเหนือกับด้านใต้มีความยาวประมาณ ๕,๔๐๐ ฟุต  ส่วนทางทิศตะวันออกกับตะวันตก  กว้างประมาณ ๓,๒๐๐ ฟุต  กล่าวตามคำบอกของท่านผู้บัญชาการฯ  ด้านใต้มีป้อมเล็กสามป้อม  ป้อมปืน ๑๕ แห่ง  ตลอดแนวกำแพงมีป้อมปืน ๑,๔๐๐ แห่ง  ช่องปืนใหญ่ ๗๓ ช่อง  ด้านเหนือมีป้อมสี่ป้อม  ป้อมปืน ๑,๑๐๗ แห่ง  ช่องปืนใหญ่ ๖๐ ช่อง  ด้านตะวันออกและตะวันตกมีสองป้อมปืน ๘๖๑ แห่ง  ตลอดแนวกำแพง  กำแพงนั้นพอกดินหนา  มีคันสูงจากพื้นถนนถึง ๑๕ ฟุต  คูเมืองโดยรอบกว้างถึง ๒๐๐ ฟุต

                ผ่านประตูด้านตะวันตกออกไป  ก็ถึงหมู่บ้านจีน  มีคนจีนประมาณ ๘๐๐ คน  ทำอาชีพค้าขายทุกอย่าง  รวมตลอดถึงอาชญากรรมต่าง ๆ  ด้วย  บ่อนการพนัน  ดื่มเหล้าสูบฝิ่น  เป็นต้น

                หัวหน้าชาวจีนได้กล่าวว่า  ถ้าซ่อมทางระหว่างโคราชกับสระบุรีให้ดี  จะเป็นประโยชน์ต่อประเทศเป็นอันมากในด้านการค้า  สินค้าหลักได้แก่ข้าว  น้ำตาล  หนังและเขาสัตว์

                รอบเมืองเป็นนาข้าว  ทิศเหนือมีแหล่งเกลือสินเธาว์  น้ำในคลองบริบูรณ์ (Klong  Boribun) ตอนเหนือนั้นเน่า

                ทรากวัดพนมวัน (Wat  Nomwan) อยู่ห่างจากตัวเมืองโคราชในระยะเดินทางไม่เกินสองชั่วโมง  ถึงจะไม่ใหญ่โตแต่ก็น่าสนใจคุ้มเวลา  ตัววัดเป็นสี่เหลี่ยมจตุรัส  กำแพงซึ่งยาวด้านละ ๒๐๐ ฟุต  สร้างจากหิน (ดูเหมือนหินทราย)  ตัดเป็นก้อนสี่เหลี่ยมผืนผ้ายาว ๘ ฟุต  กว้าง ๓ ฟุต  และสูง ๒ ฟุต  ปัจจุบันทลายลงมากองเรี่ยรายทั่วไป  หินแต่ละก้อนมีรูกลมลึกประมาณสองสามนิ้ว  และมีหน้าเรียบโดยไม่มีร่องรอยว่าได้ใช้เครื่องมือขัด  ประตูด้านตะวันออกนั้นงดงามมาก  ประกอบด้วยจั่วเรียบ ๆ และหินแท่งซึ่งดูดคล้ายเสาเซาะร่อง  บนดินเกลื่อนกลาดด้วยแผ่นหินอันน่าจะเป็นเครื่องประดับประตู  ลายสลักแห่งหนึ่งเป็นรูปกบมีฟันเหมือนคน  คาบงูไว้ข้างปากด้านละตัว  นอกนั้นมีลายดอกไม้เครือเถาเกี่ยวพันกันอย่างงดงาม  ตัวโบสถ์แบ่งเป็นสองส่วน  เชื่อมกันด้วยทางเดินมีหลังคาครอบ  อาคารด้านตะวันออกดูจะเก่ากว่า  แต่มีขนาดและลักษณะเชิงสถาปัตยกรรมเหมือนกัน  หน้าต่างมีเสาประดับฉาบปูน  เห็นจะสร้างขึ้นภายหลัง  ในอาคารเป็นโถงเพดานโค้ง  ไม่เห็นใช้ปูนในที่ใดเลย  ผนังใช้แทนหินซ้อนกันขึ้นไป  ความยาวของโบสถ์ ๖๐ ฟุต  ส่วนกว้างที่สุด ๕๐ ฟุต  ภายในมีรูปเคารพของฮินดู  ส่วนใหญ่ทำด้วยหิน  บางรปผุก่อนไปตามเวลา  ที่ผนังตอนหนึ่งสลักเป็นอักษร  แต่ไม่สามารถอ่านได้แล้ว  เข้าใจว่าเป็นบันทึกเรื่องราวที่ไม่สำคัญบางอย่างเกี่ยวกับกำเนิดวัด  เพราะผู้สร้างวันนี้ดูจะเป็นผู้มีรสนิยมประณีตอยู่  และตำแหน่งที่พบตัวอักษรนั้นเป็นที่ที่ไม่น่าจะเลือกสำหรับจารึกข้อความสำคัญใด ๆ  อันที่จริงเมื่อเอาตะเกียงส่องดูก็พอจะเห็นได้เป็นเค้า ๆ  แต่ความมืดและความลึกลับของสถานที่ก็ยิ่งทำให้หดหู่ใจ

                ในมณฑลโคราชมีทรากโบราณสถานอยู่ทั่วไป  เพราะดินแดนนี้งคงเคยเป็นชุมชนที่เจริญรุ่งเรืองมาแล้วครั้งหนึ่ง

๘.  ที่ราบสูงโคราช  สู่หนองคาย

                เที่ยวแรก  เราเดินทางจากโคราชไปท่าช้าง (Tachang) ซึ่งอยู่ห่างออกไป ๑๑ ไมล์และตั้งค่ายพักที่นั่นโดยจอดเกวียนเรียงต่อกันเป็นจตุรัส  ข้างในวางกูบช้าง  วัวและช้างนั้นผูกไว้ข้างนอกวง  มีหญ้าน้ำเป็นเสบียงพร้อม

                วันต่อมา  เราออกเดินทางไปพิมาย (Pimai) ใช้เวลาวันหนึ่งตรวจสอบทรากโบราณสถานที่น่าสนใจในบริเวณนั้น  แล้วจึงเดินทางกลับ  ภูมิประเทศเป็นที่ราบ  มีป่าไม้ประปรายส่วนใหญ่ยังทำการเกษตรไม่เต็มที่  ระหว่างทางมีสะพานใหญ่สองแห่ง

                ถึงตอนเย็น  เราข้ามแม่น้ำมูล (Pimun) ซึ่งมีความกว้างพอสมควร  เข้าสู่ตัวเมืองพิมาย  กำแพงเมืองเก่าพังจนแทบไม่เหลือทรากแล้ว  แต่ทั้งเมืองดูร่มรื่นด้วยมะพร้าวและไม้ผลต่าง ๆ

                เช้าวันรุ่งขึ้น  เราไปเที่ยวชมทรากวัดพระปรางค์ (Wat Pra Prang) ซึ่งเป็นวัดเก่าแม้จะปรักหักพังไปมากแล้วก็ยังมีลักษณะคุ้นตาอยู่  หน้ามุขและกำแพงมีช่องเจาะสำหรับติดเทียนคล้ายโบสถ์ฮินดู  บริเวณโดยรอบประมาณ ๒๐๐ ตารางหลา  มีกำแพงกั้นเป็นหินแท่งเหมือนที่โคราช  แต่มาตราส่วนขยายใหญ่กว่าทุกอย่าง  นอกจากรูกลม ๆ  ลึกราวสองนิ้วแล้ว  ยังมีลอยระลึกเป็นรูปตัวทีซึ่งปลายเส้นด้านล่างจดริมของแท่งหินด้วย  ไม่ทราบแน่ว่ามีไว้เพื่อประโยชน์ใด  อาจใช้สำหรับให้เข้ากับเครื่องยก  หรือเป็นรองที่พิมพ์ก็ได้  ตัวโบสถ์นั้นตั้งอยู่กลางบริเวณมีรูปเป็นสี่เหลี่ยม  แต่ละมุมเป็นหอสูงอยู่แยกกัน  ข้าพเจ้าได้เข้าไปในหอแห่งหนึ่ง  และได้พบว่าพื้นนั้นถูกขุดหาสมบัติจนพรุนไปทั่ว  รูปเคารพที่เป็นหินสลักล้มคว่ำกระจัดกระจาย  และบ้างก็ขาดเศียร  รูปพระพรหมประทับนั่งขนาดใหญ่คว่ำลงมาจากฐาน  เศียรที่ขมวดมุ่นโมลีถูกต่อยออกแล้ว  และที่ฐานนั้นมีรอยเลื่อยใหม่ ๆ สด ๆ  ราวกับเพิ่งทำเมื่อวาน  นอกจากนี้  รูปสลักที่น่าสนใจก็ได้แก่รูปหญิงสามกำลังคุกเข่า

                ในส่วนตัวโบสถ์  แท่งหินที่ประตูสูงถึง ๙ ฟุต  และกว้างเกือบ ๔ ฟุต  สลักลวดลายตกแต่งอย่างงดงามลงมาจนถึงพื้น  ลายเหนือประตูนั้นดูคล้ายกับที่พบ ณ โบโรบุดูร์ในชวา  งามสง่าน่าชม  และน่าเสียดายที่ไม่รู้ถึงกำหนดและจุดประสงค์ของการก่อสร้าง  ต่อมาภายหลังเจ้าเมืองผู้เป็นนักรบเก่าเคยปราบกบฏเขมรเมื่อ ค.ศ.๑๘๔๐  ได้บอกแก่ข้าพเจ้าว่าที่นั่นมีหินก้อนหนึ่งที่มีรอยเท้าคนและรอยตีนสุนัข  แต่ข้าพเจ้าไม่มีโอกาสจะได้เห็น  เพราะต้องรีบเดินทางกลับตั้งแต่บายสามโมง

                แม้ว่าจะเป็นช่วงปลายฤดูฝน  เช้าวันที่ ๒๑ กุมภาพันธ์  ฝนที่ตกในเวลากลางคืนได้ช่วยให้อากาศยามเช้าเย็นชื่นสดใส  และภูมิทัศน์โดยรอบก็แลดูงามตา  เมื่อยามรุ่งสางเรามาถึงทุ่งหญ้ากว้างมีหมู่ไม้ใหญ่ขึ้นเป็นกระจุกประปราย  ที่ขอบฟ้าเป็นแนวป่าทึบ  ที่ใดเป็นหมู่บ้านก็แลเห็นต้นหมากกับมะพร้าวสูงระหง  ยิ่งเดินต่อไปป่านนั้นก็ค่อยโปร่งกลายเป็นทุ่งราบ  และก็มีต้นผลไม้ขึ้นเป็นหมู่  ดูเป็นแหล่งที่เหมาะสำหรับล่าสัตว์อย่างยิ่ง  เพราะตามบึงบางเหล่านั้นมีนกน้ำนานาชนิด  ควายทีเห็นมีผู้บอกว่าเป็นควายป่า  มันเข้ามาใกล้ค่ายพักของเราตอนบ่าย ๆ  เราพากันออกมาล้อมล่า  ตื่นเต้นกันใหญ่ด้วยเกรงว่ามันจะพุ่งเข้าใส่  ลีโอโนแวนส์  เป็นผู้ยิงล้มลงตัวหนึ่งในระยะ ๓๐ หลา  และพวกหนุ่ม ๆ  ก็พากันดีใจเอิกเกริกที่ได้อาหารเนื้อสด  อย่างไรก็ดีเจ้าสัตว์พวกนี้จะเรียกว่าสัตว์ป่าก็ได้แต่ในความหมายที่ว่ามันไม่มีเจ้าของแน่นอน  และถูกปล่อยให้ท่องเที่ยวไปตามใจเท่านั้นเอง  ถ้ามีการเก็บเกี่ยวมากเป็นพิเศษ  มันก็จะถูกนำไปใช้งาน  ดังนั้นจึงออกจะเป็นเรื่องตลก  ที่เอาเข้าจริงเราอาจจะไปล่าเอาสัตว์เชื่อง ๆ  เข้า  แถมไม่มีทางจะรู้เสียด้วยว่าจะต้องชดใช้ค่าเสียหายให้แก่ใคร

                การเดินทางในวันรุ่งขึ้น  ภูมิประเทศยังคงงดงามอยู่  แต่มีรอยคราบน้ำอยู่ตามลำต้นไม้สูงถึง ๔ ฟุต  แปลว่าในหน้าน้ำแถบนี้คงมีลักษณะเป็นทะเลทีเดียว

                ใกล้ ๆ  ค่ายพักที่ท่าหลวง (Taluang) มีทั้งป่าโปร่งและป่าทึบ  เป็นที่ทำเหมืองเกลือได้ปริมาณมากด้วย

                จากภูไทสง (Pu Thai Song) เส้นทางช่วงแรกผ่านป่าไม้ต้นเตี้ยไม่น่าสนใจนัก  แต่พอเดินไปสองพัก  ป่าก็ทึบเข้า  ทางเดินวกเวียนขรุขระตะปุ่มตะป่ำลำบากแก่เกวียนเทียมวัวเป็นอันมาก  แต่แล้วปุบปับทั้งป่าและทางก็หายไป  เราโผล่ออกมาที่บริเวณลานเกลืออันกว้างขวาง  ไม่มีต้นไม้แม้แต่ต้นเดียวและร้อนระอุ

                แม้ภูมิประเทศเท่าที่ผ่านมา  มีประชากรน้อยมาก  แต่มีหลักฐานแสดงว่ามีการเกษตรกรรมอย่างกว้างขวางทั่วไป  ที่นั่นมีการทำเหมืองเกลือ  ซึ่งมีสะสมอยู่เป็นปริมาณมากในลานเห็นเป็นแสงเรือนระยิบอยู่บนผิวดิน  เหมือนเกล็ดน้ำค้างแข็งเมื่อมองในเวลาเช้าเขาจะต้องเอาหน้าดินเหล่านี้ใส่ลงในลำรางหยาบ ๆ  ซึ่งโดยมากทำจากลำต้นไม้ขุดให้เป็นโพรงด้านล่างเจาะช่องให้น้ำไหลได้  แล้วเอาน้ำที่ละลายผสมกับดิน  ถ่ายจากรางลงภาชนะอื่นทางช่องนั้น  ดำเนินกรรมวิธีดังนี้จนกว่าน้ำนั้นจะไม่มีรสเค็มอยู่อีกต่อไป  แล้วนำน้ำในภาชนะนั้นไปทำให้ระเหยแห้งเหลือแต่ผงเกลือไว้

                ใกล้ ๆ  กุมภวาปี (Kumvapi) พื้นที่ราบเรียบไม่มีต้นไม้ใหญ่เลยเป็นไมล์ ๆ  ดูจะเป็นทุ่งหญ้าชนิดดีสำหรับเลี้ยงปศุสัตว์  ที่เห็นกระจัดกระจายอยู่ทั่วไปนับไม่ถ้วนฝูง  ต่อจากกุมภวาปีเส้นทางตัดผ่านป่าใหญ่มีด้านช้างหลายสาย  พอออกพ้นป่าก็เข้าเขตเมืองใหญ่  ข้ามทุ่งนากว้างไปถึงหนองคายพอดี

๙.  หนองคาย และเวียงจันทน์

                คนของเราเดินจากโคราชด้วยอัตราเร็วเฉลี่ยวันละ ๑๗ ไมล์  นับระยะทางรวม ๒๘๓ ไมล์  สุขภาพโดยส่วนรวมนับว่าดีมาก  ไม่มีเสียงบ่นเรื่องร้ายแรงอะไรแต่คนส่วนใหญ่ยังไม่เคยยิงปืนมาก่อนเลยเป็นกองทหารที่ออกจะประสมปนเปกันมากอยู่

                หนองคายเป็นเมืองใหญ่ของอาณาเขตกว้างขวางแถบนี้  แทนที่เวียงจันทร์ซึ่งเป็นเมืองหลวงเก่าอยู่เหนือน้ำขึ้นไปไม่ไกลนัก  ดูเป็นที่น่าสบาย  ข้าว เกลือ  และปลามีมากพอเพียง

                ในเมืองมีร้านค้าคนจีนขายผ้าลายดอกแบบแมนเชสเตอร์  มียี่ห้อโรงงานที่สิงค์โปร์ซึ่งเป็นที่รู้จักกันดี  และสินค้าโลหะของเยอรมัน  ไหมดิบ  งาช้าง  หนังเขาสัตว์  และเกลือเก็บรวบรวมได้จากท้องถิ่นนั่นเอง  การค้าของเหล่านี้ก็อยู่ในมือคนจีนเช่นกัน  รวมทั้งผลผลิตจากเมืองเหนือและจากท้องถิ่นไกลกันดารด้วย  พวกพ่อค้าเร่ชาวฉานก็มีอยู่บ้างที่หนองคายพยายามแทรกแซงเข้ามาหาผลกำไรบ้างเหมือนกัน

                วัดเมืองอยู่ฝั่งขวาของแม่น้ำโขงซึ่งกว้างใหญ่มาก  วัดจากฝั่งถึงฝั่งได้ ๑,๐๐๐ หลา  และขณะน้ำลดต่ำสุดมีอัตราไหล ๔๘,๐๐๐ ลูกบาศก์ฟุตต่อวินาที  มีการตระเตรียมต้อนรับพระยาราชฯ  อย่างเอิกเกริกตั้งแต่นอกเมืองมีซุ้ม  พระสงฆ์นำน้ำมนต์มาประพรมให้พรลีโอโนเวนส์  อุตส่าห์เกณฑ์คนของเขามาตั้งแถวรับด้วยเป็นพิเศษ  ตกบ่ายทหารเดินเท้าก็นำหน้ามาถึง  ถัดมาเป็นขบวนช้างนายทหารผู้น้อย  แล้วก็ถึงพระพุทธรูป  ถัดนั้นจึงเป็นพระยาราชฯ  พอท่านลงจากช้างก็มีเสียงแตรก้องขึ้น

                เจ้าเมืองอายุราว ๖๐ ปี  ตาบอด  ได้รับตำแหน่งนี้เป็นรางวัลที่มีความจงรักภักดีต่อฝ่ายกรุงเทพฯ  เมื่อเกิดกบฏเวียงจันทน์เมื่อครั้งนั้นพ่อของท่านถูกมัดเอาตัวไปเตรียมประหารแล้ว  แต่ยังอุตส่าห์หนีรอดชีวิตมาได้

                บุชเดินทางไปกับข้าพเจ้าจนถึงเวียงจันทน์  ซึ่งเคยเป็นนครใหญ่  แต่ปัจจุบันมีสภาพเป็นหมู่บ้านธรรมดา

                ใกล้เวียงจันทน์  มีเจดีย์สถานที่น่าสนใจ  ชื่อวัดหลวง (Wat  Luang) เป็นที่ซึ่งศาสนาและการสงครามเข้ามาผูกพันอยู่ด้วยกัน  ตอนล่างมีลักษณะเป็นป้อมปราการ  มีช่องปืนใหญ่  พวกฮ่อเข้ามายึดครองวัดนี้โดยไม่มีผู้ขัดขวาง  และได้ทำลายยอดเจดีย์ซึ่งสร้างด้วยหินทรายถากเหลี่ยมหยาบ ๆ  ลงเสียในระหว่างขุดค้นหาขุมทรัพย์  หลังจากนั้นก็บุกเข้าโจมตีเวียงจันทน์  ปล้นทรัพย์สินของชาวเมืองที่ไม่มีทางป้องกันตัว  ในเวลานั้นข้าหลวงไทย คือ  พระยามหาอำมาตย์ (P'ia  Maha  Amat) อยู่ที่อุบล  พอได้ข่าวเดินทางขึ้นมารวบรวมผู้คนต่อสู้กับฮ่อซึ่งมีจำนวนชายฉกรรจ์ ๘๐๐ คน  จนพ่ายแพ้ยับเยินแตกไปยึดวัดเป็นที่มั่นสร้างกำแพงล้อม  มีป้อมปืนขึ้นอย่างหยาบ ๆ  แต่ในที่สุดก็ถูกจับได้และถูกประหารหมดฮ่อพวกนี้เที่ยวปล้นมาจนไกลพวกพ้อง  ไม่มีทางติดต่อได้  ข้าหลวงได้ตัดหัวเจ้าเมืองเวียงจันทน์  เนื่องจากเหตุที่ยอมพ่ายแพ้ต่อฮ่อ  และสยามก็ได้ตระหนักถึงความรุนแรงของปัญหา  จึงส่งกองทัพมาขับไล่พวกฮ่อให้ออกไปพ้นดินแดน  พวกโจรฮ่อไปตั้งมั่นอยู่ที่ทุ่งเชียงคำ  แต่ในที่สุดก็แตกพ่ายและถูกกองทัพของพระยาราชนรากุลฆ่าตายแทบทั้งหมด

                เวียงจันทน์เคยเป็นเมืองขึ้นต่อหลวงพระบาง  ซึ่งเคยมีอาณาเขตแผ่ไปแทบตลอดลุ่มน้ำโขง  แต่เมื่อเวียงจันทน์ก่อการกบฏตั้งตัวเป็นอิสระ  ความสามัคคีมั่นคงในหมู่สาวพุงขาว (White  bellied  Lao)  ก็สูญสลายไปโดยสิ้นเชิง  ลาวในท้องถิ่นแม่น้ำโขงเพื่อให้แตกต่างจากลาวพุงดำที่อาศัยอยู่ทางตอนบนของแม่น้ำเจ้าพระยาซึ่งได้ชื่อเช่นนั้นเพราะสักลายตลอดหน้าท้องและต้นขอ  ลาวแม่น้ำโขงไม่ทำเช่นนั้น

                ตามเรื่องที่เล่ากันนั้นว่า  เมื่อเจ้าอนุเป็นเจ้าเมืองเวียงจันทน์อยู่ราว ร.ศ.๑๘๒๓ ลูกชายของเขาถูกเรียกตัวลงไปบางกอกเพื่อคุมคนขุดคลองเชื่อมท่าจีนกับบางกอก  ปรากฏว่าถูกข้าราชการที่คุมงานนั้นทั้งเตะและซ้อมเข้า  เมื่อเดินทางกลับมา  เจ้าอนุได้ทราบเรื่องก็พิโรธและก่อการกบฏขึ้นกองทัพจากบางกอกทำลายเวียงจันทน์โดยสิ้นเชิง  แต่เจ้าอนุหนีเข้าอานัม (Anam) เจ้ากรุงอานัมแนะให้ถอยไปเชียงขวาง (Chieng Kwang) แต่เจ้าเมืองนั้นแจ้งข่าวไปให้ฝ่ายบางกอกทราบ  แม่ทัพบางกอกจึงจับเจ้าอนุได้  แล้วคุมตัวเป็นนักโทษส่งลงมายังบางกอก  ถูกเอาตัวใส่กรงประจานไว้ริมแม่น้ำจนตาย  มีบางคนเล่าว่าพวกบริวารของเขาสอบส่งยาพิษเข้าไปให้  จึงฆ่าตัวตายได้สำเร็จ  ในระหว่างนี้  เจ้าน้อย (Chao Noi) เป็นเจ้าเมืองพวน (Puan) พระเจ้ากรุงอานัมทราบว่าเจ้าอนุตายก็ส่งกองทัพมาจับตัวเจ้าน้อยไปประหาร  และคุมบุตรเจ้าน้อยทั้งห้าคนไปขังไว้  แล้วส่งตัวเจ้าแสน (Chao San) ซึ่งเป็นญาติของเจ้าน้อย  ไปเป็นเจ้าเมืองเชียงขวาง  โดยนำกำลังทหารไปด้วย ๓,๐๐๐ คน  แต่พอแม่ทัพไทยได้ข่าวเจ้าแสน  ก็ยกทัพจากหนองคายเข้าตีเมืองในเวลากลางคืน  ฆ่าพวกญวณเสียแทบไม่เหลือแม้แต่คนเดียว  เจ้าแสนต้องลงไปบางกอกทิ้งเมืองพวนให้ร้างอยู่  เช่นนั้น

                ครั้นพระเจ้าตูดุ๊ก (Tuduk) ขึ้นครองราชในอานัม  ก็ได้ปล่อยตัวบุตรตัวเจ้าน้อยทั้ง ๕ คน  ให้เป็นอิสระ  ได้แก่เจ้าโพ (Po) เจ้าทบ (Top) เจ้าโพธิมา (Po - ma) เจ้าเอื้อง (Ung) และเจ้าคำ (Kam) เมื่อเจ้าโพกลับมา  ทางบางกอกก็ส่งคำบัญชามาใช้ฝ่ายหลวงพระบางตั้งให้เป็นเจ้าเมือง

                ต่อจากเจ้าโพ  เจ้าเอื้องก็ได้ขึ้นครองเมือง  ในสมัยเจ้าเอื้องนั้นเองพาฮ่อเข้ามาตีปล้นเมืองพวนจับเจ้าเอื้องฆ่าเสีย  แต่ภายหลัง ค.ศ. ๑๘๗๓  พระยามหาอำมาตย์แม่ทัพไทยกับพระยาราชนรากุล  ก็เข้าโจมตีชุมนุมฮ่อที่เวียงจันทน์และทุ่งเชียงคำตามลำดับ  พระพนมสารริทร์ (Pnom Sararin) หลานของเจ้าน้อย  ได้รับการแต่งตั้งจากพระยามหาอำมาตย์ให้เป็นเจ้าเมืองชั่วคราว  ต่อมาเจ้าขันตี (Kanti) บุตรเจ้าเอื้องผู้เคราะห์ร้ายก็ได้เป็นเจ้าเมือง

                เชียงขวาง  เป็นจุดหมายหลักสำหรับการเดินทางบุกเบิกของเรา  ตามข่าวที่ได้ยินนั้นว่าไม่มีผู้คนอาศัยอยู่เลย  การจัดเตรียมเพื่อป้องกันภัยอันตรายจึงเรียกได้ว่าลำบากมากเราต้องเตรียมการสำหรับเดินทางถึง ๒๕ พัก  โดยไม่มีโอกาสที่จะพบผู้คนเลย  นอกจากโจรฮ่อซึ่งแน่นอนว่าจะพยายามมารบกวนเราเท่านั้น

                ลักษณะอาการของช้างในเวลาจะข้ามแม่น้ำนั้นน่าสนใจมากทีเดียว  บางเชือกว่ายข้ามไปอย่างง่ายดาย  บ้างก็ไม่ยอมข้ามง่ายนัก  แต่พอชักจูงก็ยอมข้าม  แต่บางเชือกจะทำอย่างไรก็ไม่ยอมข้าม  ถึงจะใช้ไม้ตีหรือไฟไล่ก็ยังหันหลังวิ่งหนี  ข้างพวกนี้ต้องใช้วิธีอื่นเขาเอาหรือขุดมาเทียบข้างกัน ๓ ลำ  ดอกไม้ขวางทับบนยาว ๔ ฟุต  กว้าง ๓ นิ้ว  หนาเท่ากัน  ปูไม้นิ้วทับแล้วเอากล้วยอ้อยและอาหารกลบข้างบนอีกที  ข้าพเจ้ามองดูแล้วอดสงสัยว่าเจ้าแพจำเป็นนี้จะแข็งแรงพอทานน้ำหนักช้างได้สักตัวหรือ  แต่แล้วก็ต้องประหลาดใจเมื่อได้เห็นว่า  ช้างก้าวขึ้นไปยืนบนนั้นถึง ๓ เชือก  และแพก็พามันข้ามฟากได้โดยปลอดภัยเมื่อพาฝูงสัตว์ต่างข้ามไปได้ทั้งหมดด้วยวิธีนี้แล้ว  เราก็พร้อมที่จะออกเดินทาง   

                บุชล่องเรือลงไปหลวงพระบาง  และลีโอโนเวนส์มากับข้าพเจ้า  เราข้ามแม่น้ำมาถึงก็ตั้งค่ายพัก  เจ้าเมืองผู้ตาบอดนั้นให้ความช่วยเหลือเราทุกอย่างเท่าที่จะทำได้  และบอกว่าเราต้องมีโชคดีเป็นแน่  เพราะวันนั้นอากาศมืดครื้ม  และลมที่พัดไปทางเหนือนั้นคือ  เทวดามาเบิกทางให้

๑๐.  กลางหมู่แม้ว

                การเดินทางเข้าพักแรมในภูมิประเทศที่เป็นพื้นราบ  ไม่มีสิ่งน่าสนใจ  แต่เราได้ผ่านพบหมู่บ้านหลายแห่ง  ตรงกันข้ามกับที่ได้คาดไว้ว่าเป็นที่เปลี่ยวโดยสิ้นเชิง  พื้นภูมิแถบนี้ดูไม่สู้จะอุดมสมบูรณ์นัก  มีบึงบางเป็นระยะ ๆ  รายไป

                เช้าวันหนึ่ง  ข้าพเจ้าเห็นหมาป่าลาย ๆ  ตัวหนึ่งยืนอยู่ใต้ต้นไม้  เจ้าหมาล่าเนื้อที่เอามาในคณะโจนเข้าใส่  แต่ข้าพเจ้าเรียกมันกลับมา  เจ้าหมาป่านั้นวิ่งไปแล้วยังหันหลังมามองทำท่าเหมือนผิดหวังตาละห้อยมองดูเจ้าหมาของเรา  ก็อย่างที่เคยไม่รู้ว่าเป็นของข้าพเจ้าไปอยู่เสียที่ไหนยิ่งเราเดินทางไกลออกไป  ก็ยิ่งได้ข่าวลือเรื่องความโหดร้ายของฮ่อ  ที่เข้าโจมตีหมู่บ้านฆ่าฟันและกวาดต้อนผู้คนไปมากขึ้นเรื่อย ๆ

                ใกล้ซอมที (Somdi) ภูมิประเทศเริ่มขรุขระเป็นเนินซับซ้อน  และซอมทีนั้นเองเป็นที่พักแรมที่น่าสนใจมาก  ตัวหมู่บ้านตั้งอยู่ริมฝั่งขวาของน้ำลึก  ซึ่งเป็นแม่น้ำกว้างพอดูและน้ำใจแจ๋ว  เราตั้งค่ายพักในค่ายร้างแห่งหนึ่ง  ซึ่งเสาระเนียดที่ปักรายเป็นรั้วยังคงอยู่

                เหตุการณ์หนึ่งที่แสดงให้เห็นชัดว่า  พวกลาวหวาดกลัวฮ่อซึ่งเป็นศัตรูของตนเพียงไรก็คือ  คืนหนึ่งขณะที่กำลังหลับสนิทกันทั้งค่าย  ชายคนหนึ่งละเมอร้องขึ้นมา  ปรากฏว่าเพื่อนฝูงสะดุ้งผวา  ตะโกนว่า "ฮ่อ ฮ่อมา"  ตื่นเต้นกันทั่วไป

                เลยซอมที  เราเดินทางเข้าไปในป่าทึบแทบจะไม่ต้องแสงตะวัน  ไปถึงหมู่บ้านงานแห่งหนึ่งเชิงเขาสูง  คนที่นั่นอพยพหนีฮ่อจากหัวพ้นทั้งห้าทั้งหก (Hua Pan Tang Ha Tanh Hok) มาตั้งถิ่นฐานใหม่ที่นี่

                ชาวบ้านส่วนใหญ่เป็นโรคคอพอก  อาจเป็นด้วยมีหินปูนอยู่มากในบริเวณนั้น  ยอดเขาข้าง ๆ  ก็มีรูปทรงแปลกประหลาด  มองจากบางด้านดูราวกับทรากป้อมปราการปรักหักพังชาวบ้านปลูกข้าว  ฝ้าย  และคราวไว้ใช้เองในหมู่บ้าน  เขาสะกัดสีน้ำเงินได้จากเถาวัลย์ชนิดหนึ่งชื่อว่า  ผักเม่ (Buck Me) และมีสีดำได้จากเปลือกต้นไม้ใหญ่ที่ชื่อ  นังเต็ง (Nung Teng) เขาเอาใบครามมาหมักแช่น้ำไว้ ๓ วัน  แล้วคั้นเอาน้ำไปผสมมะนาวทิ้งไว้วันหนึ่ง  แล้วกรองน้ำออก  กากเอามาทำสี  ใบผักเม่อก็ทำแบบเดียวกันนี้  แต่สำหรับสีดำนั้นต้องเอาเปลือกนังเต็งมาทุบสด ๆ แล้วเอาไปละลายน้ำทีเดียว  แล้วเอาผ้าที่จะย้อมลงแช่แล้วเอาออกตาก  แช่แล้วตากติด ๆ  กัน ๔-๕ วัน  แล้วจึงเอาไปซักในลำธาร  เตรียมไว้ใช้ได้

                หัวหน้าหมู่บ้านคนหนึ่ง  สวมเสื้อยาวสีแดง  บอกแก่ข้าพเจ้าว่าเขามีผีเข้าสิง  และผีมันจะสิงอยู่อีก ๓-๔ วัน  ทางที่จะเอาใจผีก็คือต้องดื่มเหล้าหมักเองมาก ๆ  อย่างเดียวเท่านั้น  ข้าพเจ้าเห็นว่าสภาพของชายนั้น  แสดงว่าได้เอาใจผีมานานแล้ว  ผีควรจะพอใจเสียที  แต่เขาก็ยังยืนคำว่าผีจะยังคงอยู่อี ๔ วันแน่ ๆ จึงไม่มีทางอื่นจะช่วยได้นอกจากให้เหล้าเขากินต่อไป

                มีผู้บอกว่า  ตอนที่เจ้าอนุหนีจากเวียงจันทน์ไปอานัมนั้น  ก็ได้ผ่านมาทางนี้  และจำเป็นต้องทิ้งขบวนช้างไว้  เพราะทางกันดารมาก  ข้าพเจ้าออกไปตรวจทางล่วงหน้าก็ได้เห็นว่าช้างน่าจะไต่ทางขึ้นไปไม่ได้  เนินเขานั้นมีป่าคลุมทึบ  แต่บางตอนก็มีผาหินปูนโผล่พ้นขึ้นมาขวางทางไว้  อย่างไรก็ตามพอถึงเย็นก็ค้นพบด่านช้างเข้าสายหนึ่งด้วยความลำบากอย่างยิ่ง

                ช้างเป็นสัตว์ที่มีเกียรติ  ไม่ต้องเกรงกลัวเลยว่าจะไม่ทำหน้าที่ของมัน  ตัวปัญหาที่แท้ก็คือควาญชึ่งแสนจะร้อยเล่ห์  ถ้าทำได้เราก็คงไม่จ้างให้มาด้วยเสียแล้ว  พอช้างก้าวไปข้างหน้า  เจ้าควาญก็ทำท่าลังเลต้องส่งภาษาให้กำลังใจกับขรมจึงค่อยกล้าขึ้น  และในไม่ช้าช้างทั้งขบวนก็ผ่านพ้นจุดที่คาดว่าเป็นอันตรายนั้นไปได้  ค่อย ๆ  ไต่ขึ้นไปบนเนินเขาซึ่งสูง ๔,๔๐๐ ฟุต  จากระดับน้ำทะเล

                เราตั้งค่ายพักอยู่ต่ำลงมาจากทางผ่านยอดหิน  ใกล้ ๆ  กับหมู่บ้านแม้ว  (ภาษาจีนว่า เมียวจี Mial Tzee)  ชนเผ่านี้น่าสนใจมาก  ไม่มีเคราเค้าหน้าเหมือนจีน  แต่ลักษณะทั่วไปทำให้นึกถึงชาวอาฟฆาน  ใช้เสื้อผ้าสีดำ  ผู้ชายนุ่งกางเกงหลวม ๆ  เสื้อคลุมตัวหลวมยาว  และมีผ้าโพกศีรษะอย่างเรียบร้อย  ผู้หญิงเปลือยเท้าและขาขึ้นมาถึงถึงเข่า  สวมกระโปรงชั้นในจีบเป็นพวงซึ่งกระพือเผยอย่างมีศิลป์ในเวลาเดิน  และชั้นนอกเป็นเสื้อแบบแจกเก๊ตปกกลาสีมีผ้าโพกศีรษะเหมือนกัน  ละล้วนมีลายปักอยู่ทั่วไป  บางทีก็เป็นเดินเส้นไหม  เครื่องประดับสำคัญคือวงเงินเล็ก ๆ  มีจี้รูปรียาวห้อย  ด้านหนึ่งเป็นลายจีนและอีกด้านหนึ่งเป็นตัวอักษรจีน  ซึ่งเชื่อว่าเป็นคาถากันผีปีศาจ  พวกแม้วไม่มีอักษรของตัวเอง  หัวหน้าหมู่บ้านถักเปียแบบจีน  คนอื่น ๆ  โกนหัวเกลี้ยงเฉพาะตรงกลางกระหม่อม  ปล่อยผมส่วนอื่นปรกลงมาถึงบ่า

                พวกนี้แบ่งออกเป็นเผ่าย่อยราว ๑๐-๑๒ เผ่า  บอกจำนวนแน่ไม่ได้  ล้วนแข็งแกร่งอดทนอาชีพหลักคือปลูกฝิ่น  ชอบเลือกที่อยู่ตามยอดเขาซึ่งมีอากาศเย็น  และมีอคติต่อการอาศัยอยู่ที่พื้นราบแม้จะเป็นพื้นที่ราบสูงก็ตาม  ชาวลาวกล่าวถึงพวกนี้ว่าจะไม่สามารถอาศัยอยู่ในที่ที่มีเสียงกบร้องได้  พอดินในย่านที่อยู่จืดลง  พวกนี้จะมองสำรวจจากยอดเขาหากแลเห็นที่ใดเป็นแหล่งหินปูน  ก็จะส่งคนออกไปสำรวจพื้นที่แล้วกลับมารายงาน

                ในภูมิภาคที่ตั้งหมู่บ้านใหม่ได้  จะมีผู้ออกเดินทางไปก่อนสักสองสามครอบครัวขนไปทั้งหมา  แพะ  ไก่  และบางทีก็มีวัวเทียมเกวียนขนของด้วย  พวกผู้ชายขนของใช้ประจำวันผู้หญิงสะพายลูกอ่อนติดหลังเด็ก ๆ  ก็ยังช่วยหอบของด้วย  ดูร่าเริงเบิกบานกันทุกคน  พอไปถึงที่ที่เลือกไว้  ซึ่งมักอยู่ใกล้พุน้ำ  ก็ช่วยกันตัดฟันไม้  สับเป็นกระดานทำฝาเรือน  และมุงหลังคาที่อยู่อย่างง่าย ๆ  ไม่มีปัญหาเรื่องการระบายลม  ควันจากเตาหุงต้มลอยลอดออกไปตามช่องฝากระดานอย่างสะดวก  บางทีก็ใช้ไม้ไผ่ทำท่อส่งน้ำมาลงถังไม้  ซึ่งมีฝาปิดกันฝุ่นผงลง

                ในหมู่บ้านจะเห็นพวกผู้หญิงทำงานกันวุ่นวายตามหน้าที่ของตน  บ้างก็ป่นแป้งข้าวโพดด้วยเครื่องมือบด  บ้างก็เตรียมครามย้อมผ้า  เย็บปักถักร้อยสภาพหมู่บ้านดูสดใสน่ามองด้วยที่ตั้งและสถานที่แวดล้อมอยู่  ด้านหนึ่งเป็นทุ่งข้าวโพดหรือไร่ผัก  อีกด้านเป็นไร่ปอ  หรือยาสูบ  แล้วก็ต้องมีพื้นที่กว้างใหญ่ที่อุทิศให้แก่การปลูกฝิ่น  พอถึงเดือนกุมภาพันธ์  ฝิ่นจะออกดอกดาดไปทั่วทุ่ง  เห็นดอกโตมีทุกสี่ตั้งแต่ขาวไปถึงม่วงเข้มงามตระการตา  ที่นี่ก็มีงานให้ผู้หญิงทำเหมือนกัน  จะเห็นพวกหล่อนถือถ้วยกระเบื้องเดินเก็บยางฝิ่นอับไหลเอิบอาบจากรอบกรีดที่กระเปาะดอกของมัน

                พวกแม้วดูแลวัวและม้าอย่างระมัดระวังมาก  มักจะยกพื้นคอกสูงจากดิน  มีหมาพันธุ์ดีไว้เฝ้าหมาบางตัวไม่มีหางเลย

                ชาวบ้านพวกนี้ก็เช่นเดียวกับชาวเขาเผ่าอื่นที่ใช้เวลาปีละหลายเดือนตัดไม้ตามลาดเขา  ขยายพื้นที่ออกไปเรื่อย ๆ  สำหรับเพาะปลูก  แต่พอต้นไม้ชักเบาบางเกินขนาด  ก็ถึงเวลาที่จะออกแสวงหา "ป่าชุ่ม  ทุ่งใหม่" กันอีก

                พวกแม้วฝังศพพวกของตนไว้ใกล้หมู่บ้าน  ขุดหลุมกลบด้วยดินและหิน  สิ่งที่ฝังไปกับศพ  ได้แก่  ไก่ผู้ ๑ ตัว  นิยมสีขาวเป็นพิเศษ  ข้าวชามหนึ่ง  และเหล้าสำหรับปลุกวิญญาณให้รื่นเริงในปรภพ

๑๑.  ตามรอยฮ่อ

                เราเข้ามาอยู่ในดินแดนที่พวกฮ่อมีอิทธิพลอยู่โดยตรงแล้ว

                เมื่อสิบปีก่อน  พระยาราชฯ  ได้ทำลายที่มั่นของพวกโจรพวกนี้ลงโดยสิ้นเชิง  แต่เมื่อว่าเป็นพวกที่ดุร้ายเหี้ยมโหด  เป็นที่หวาดระแวงของคนทางประเทศนี้เป็นใครกันเล่า  ว่าโดยย่อพวกนี้ก็คือ  โจรจีนนั่นเอง  กาลครั้งหนึ่งพ่อค้าชาวจีนซึ่งเป็นที่รู้จักกันในหลวงพระบางในนามว่า ฮ่อ  ได้เดินทางจากเหนือลงมาติดต่อค้าขายกับชาวบ้าน  เมื่อพวกพ่อค้าพวกนั้นหมดไปมีแต่พวกโจรเชื้อชาติเดียวกันมาแทน  คำว่าฮ่อก็เลยเลื่อนความหมายไปเป็นโจรพวกนี้ด้วยนับแต่โจรพวกนี้ปรากฏตัวเข้ามา  การคมนาคมและค้าขายก็ถูกตัดขาดเกิดการจลาจลไปทั่วดินแดน  ลักษณาการของพวกปล้นแสดงให้เห็นว่ามีกองกำลังขนาดใหญ่เป็นขบวนการแล้วข้าพเจ้าได้รับข่าวว่า  เจ้าฟ้าวง (Chao Fa Wong) ผู้ครองแคว้นยูนานเป็นหัวหน้าขบวนการโจรร้ายเหล่านี้  เมื่อคราวที่พวกฝรั่งเศสทำสงครามในตังเกี๋ย (Tankin) เขาก็สั่งให้พวกโจรที่ท่องเที่ยวอยู่ในเขตหลวงพระบางเหล่านี้เข้าโจมตีพวกฝรั่งเศสด้วย

                การปล้นแบบทำลายล้างเริ่มขึ้นในราว ค.ศ.๑๘๗๐  พวกโจรขยายแนวรุกจากใกล้เขตแดนตังเกี๋ย  เข้าเขตหลวงพระบาง  สิบสองจุไทย (Sibsawng Chu Tai) และหัวพ้นทั้งห้าทั้งหก (เดิมมี ๕ แคว้น  แล้วจึงมีแคว้นที่ ๖ รวมเข้าภายหลัง)  จนกระทั่งถึงเชียงขวางหรือเมืองพวนด้วย  ก่อนหน้านั้นดินแดนแถบนี้ค่อนข้างสงบสุข  ส่วยสาอากรเก็บได้สม่ำเสมอ  ผู้เก็บส่วยของหลวงพระบาง  เป็นข้าราชการเก่าซึ่งยังมีชีวิตอยู่มาจน ค.ศ.๑๘๙๓  แต่หลังจากพวกฮ่อมาตีปล้นปรากฏว่า  สภาพการณ์ก็แปรเปลี่ยนไปโดยสิ้นเชิง  พวกโจรบุกเข้ามาโดยปราศจากการขัดขวางจนถึงเวียงจันทน์  และแม่น้ำโขงจึงได้ถูกปราบปรามแต่ก็ไม่ก่อนที่จะได้ก่อความพินาศให้เกิดขึ้นแล้ว

                เราอาจตามรอยการเดินทางของพวกนี้ได้จากเถ้าถ่านของหมู่บ้าน  และประจักษ์พยานที่พวกมันทิ้งไว้ในวัดและเจดีย์ต่าง ๆ  ซึ่งถูกขุดค้นหาทรัพย์สินที่อาจฝังไว้ด้วยความชำนาญอย่างยิ่ง  ในวัดหลายแห่งมีรอยขุดเฉพาะบริเวณที่น่าสงสัยเท่านั้น  ส่วนอื่น ๆ มิได้ถูกแตะต้องอเลย

                เราได้เห็นใบประกาศที่พวกหนีตายจากหมู่บ้านที่ถูกฮ่อปล้นนำมาให้  ประกาศนั้นเขียนด้วยภาษาลาว  แต่มีตราจีนรูปสี่เหลี่ยมประทับ  เนื้อความเรียกร้องให้ชาวบ้านออกมาอ่อนน้อมยอมอยู่ใต้อำนาจฮ่อและขู่เอาโทษตายแก่ผู้ที่ยอมเชื่อฟัง  ใครก็ตามที่หนีไปหลวงพระบางจะต้องถูกตามจับเอาตัวกลับมาก

                 ชาวบ้านที่น่าสงสาร  อาศัยอยู่ในป่าดง  เพาะปลูกตามที่ลาดเขาเหล่านี้  มีชีวิตที่ยากแค้นแสนเข็ญไหนจะถูกพวกโจรขู่ฆ่ารุกราน  ไหนจะต้องอดทนต่อการบังคับจากเจ้าขันตีผู้ครองเมือง  ซึ่งมีอำนาจเหนือตนอีกฝ่ายหนึ่งด้วย

                พวกฮ่อ  ซึ่งเป็นชายฉกรรจ์จำนวน ๑๘๐ คน  กำลังเดินทางอยู่ห่างจากเราเพียงชั่วเดินสองพักและอาจเป็นได้ที่เราต้องเผชิญหน้ากัน  พวกทหารของเราจึงเอาปืนออกมาฝึกซ้อม  แต่ส่วนใหญ่แล้วกลัวอำนาจปืนเสียเอง  น้อยคนที่สามารถยิงเป้าขนาดใหญ่ได้ถูกในระยะ ๘๐ หลา  ด้วยไรเฟิล  ส่วนปืนเล็กยาวนั้นยิงผิดเสียกว่า ๖๐%  เมื่อพิจารณาโดยถี่ถ้วนแล้ว  ออกจะเป็นอันตรายมากหากต้องปะทะกับพวกฮ่อโดยที่เครื่องมือยังใหม่  และคนไม่พร้อมเช่นนั้น  ถ้าคนของเราไม่อาจรักษาพื้นที่ไว้ได้  ก็ไม่มีอะไรที่สามารถจะยับยั้งพวกฮ่อไว้ได้อีก  เหมือนกับว่าพวกนั้นสามารถเอาชนะทหารหลวงได้นั่นเอง  แล้วใครจะรู้ว่าพวกมันจะก่อการร้ายต่อไปอีกสักเท่าใด  ดังนั้นเราจึงตัดสินใจจะนำคนไปเพียง ๓๐ คน ส่งที่เหลือกลับไปค่ายที่หลวงพระบาง  เพื่อที่ว่า  หากเกิดเหตุร้ายใด ๆ ขึ้น  พวกฮ่อก็จะได้ไม่มีเรื่องจะอวดโอ่มากนัก

                ขณะที่เราจะออกเดินทาง  ก็มีชาวบ้านบงมาจากที่ซ่อนบนภูเขา  เราจ้างพวกนี้ไว้ช่วยนำทาง  และตัดฟันไม้เบิกทางด้วยอัตราวันละกึ่งบาท

                ตามรายทาง  มีไม้ไผ่เสี้ยมปลากปักอยู่ตลอด  สำหรับคนสวมรองเท้านั้นไม่เป็นไรแต่คนที่เดินเท้าเปล่านั้นถึงแก่เป็นแผลเฟอะ  อย่างไรก็ตามคนเดินช่วงนี้ได้พบสิ่งน่าสนใจมากขึ้น  เส้นทางค่อยมีสภาพเป็นถนน  เกือบจะราบได้ระดับ  ลาดไปตามลูกเนินที่มีป่าสนใบยาวปกคลุม  ลมพัดโชยชื่น  และพื้นดินก็ดาษด้วยดอกไม้สีสด  ภาพท้องทุ่งร้างริมหมู่บ้านแห่งหนึ่งที่เราโผล่ออกมาเห็นเข้า  ทำให้เราถึงแก่ยืนจ้องตะลึง  ข้าพเจ้าสงสัยอยู่ว่าประสบการณ์ของเราที่บุกฝ่ามาในป่าทึบมือตื้อก่อนหน้านั้น  คงจะมีผลต่อความรู้สึกของเราบ้างกระมัง

                ทุ่งร้าง  ซึ่งอยู่สูงกว่าระดับน้ำทะเลกว่า ๔,๐๐๐ ฟุต  มีดอกหญ้าขาวสะพรั่งโอนเอนไสว  ดูราวกับมีผู้ดูแลอย่างดี  เนินเขาแถบนั้นโล่งไม่มีป่า  มีไม้ใหญ่ขึ้นอยู่เป็นกระจุกเท่านั้น  พื้นดินมีหญ้าอ่อนเขียวขจี  ซึ่งต้องแสงตะวันรอนแลราวกับเป็นสีม่วงเหลือบทอง

                เราเลือกตั้งค่ายพักที่ริมลำธารน้ำใสไหลเอื่อยสายหนึ่ง 

                เมื่อเตรียมการระวังป้องกันอันตรายจากพวกฮ่อเรียบร้อยแล้ว  เราก็พากันไปตรวจดูวัดใกล้ ๆ  นั้นตัวอาคารดูน่าสนใจตั้งแต่ภายนอก  รูปแบบเหมือน ๆ กับที่เห็นทั่วไปในสยามแต่ดูประณีตและบอบบางกว่าประตูลงรักปิดทองแพรว  แต่ทั่วไปถูกทำลายยับเยิน  พระพุทธรูปองค์ใหญ่กลิ้งตะแคงข้างอยู่  ส่วนฐานถูกรื้อหาทรัพย์สินที่ซ่อนไว้  ในซากปรักหักพังนั้นมีรูปเคารพเล็ก ๆ ที่คนของเราต้องการมาก  วัดแทบทุกแห่งจะมีพระพุทธรูปท่าประทับนั่ง  บ้างก็สร้างด้วยอิฐปูนปิดทองทับหนา  บ้างก็เป็นทองแดง  หรือบ้างก็เป็นนาก  (ทองผสมทองแดง)  ที่เรียกว่าโคตมะเพชร (เข้าใจว่าหมายถึงขัดสมาธิเพชร - ผู้แปล)  นั้นนับว่าเก่าที่สุด  และกำหนดเรียกจากลักษณะของพระบาท  เป็นลักษณะสำคัญยิ่ง  แต่นอกนี้ยังมีลักษณะอื่น ๆ  อีกที่แสดงว่าพระพุทธรูปองค์ใดศักดิ์สิทธิ์กว่าองค์อื่น

                เจดีย์หลายองค์  ส่งยอดเรียวสูงไสวอย่างเชิญชวน  แต่เราไม่อาจออกห่างจากค่ายพักได้ไกลนัก  เพราะพวกฮ่ออาจจะแอบซ่อนอยู่หลังพุ่มไม้ใดก็ได้  วัดนั้นถูกทำลายพินาศสิ้น  คัมภีร์ใบลานกองเขละเป็นพะเนิน  ถ้าไม่มีคนดูแลโดยเร็วก็คงจะเสียหายไปทั้งหมด

                ภูมิประเทศยังดูดีขึ้นเรื่อย ๆ  ต้นแอปเปิ้ลป่ากำลังออกดอก  และสนกำลังผลิใบ  ลาดเนินที่ทอดแนวไปทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือมีหญ้าอ่อนงอกขึ้นคลุมชอุ่มจากเถ้าทรากหญ้าปีก่อน  ทันทีนั้นเองเราก็มาถึงหนองแตง (Nawg Tang) ที่ระดับสูง ๔,๐๐๐ ฟุต  เหนือระดับน้ำทะเล  หนองนั้นกว้างครึ่งไมล์  ยาวไมล์หนึ่ง  และน้ำไม่เคยแห้ง  ฝั่งฟากตะวันออกมีผาหินปูนสูงราว ๑๐๐ ฟุต

                ท้องฟ้าสีน้ำเงินสดสะท้อนเงาลงในกลางหนอง  มีแต่เสียงปีกนกกระพือแหวกความเงียบอันสงัดทำให้ความรู้สึกชื่นชมภูมิทัศน์อันงามยิ่งเพิ่มความเบิกบานใจยิ่งขึ้น

                กำเนิดของหนองนี้  ตามตำนานของท้องถิ่นเล่ากันว่า  แต่เดิมมาที่นี่เคยเป็นหมู่บ้านชาวบ้านคนหนึ่งเป็นพรานไปยิงกวางหน้าขาวเข้า  คืนนั้นเองก็เกิดพายุ  แผ่นดินไหว  แยกสูบเอาหมู่บ้านและคนลงไปในน้ำหมด  และเลยกลายเป็นหนองน้ำใหญ่แต่นั้นมา

                ถึงแม้ภูมิประเทศจะงดงามปานใดก็ดี  เท่าที่แลเห็นไม่มีร่องรอยผู้คนอาศัยอยู่เลยเราพบนกยูงสองสามตัว  ซึ่งปกติไม่ค่อยมีในที่สูงถึงเพียงนี้  และแน่นอนที่ใดมีนกยูง  ที่นั่นต้องมีเสือ  ไม่ช้าเราก็ได้พบรอยเสือเข้า  นกกระทาและกวางมีอยู่กลาดเกลื่อน  เราข้ามทุ่งที่ใช้เป็นสนามรบไปหลายแห่ง  และได้พบค่ายเก่าแห่งหนึ่งที่กุ่งก้อย  หรือข่อย (Kung Koi)

                เราข้ามน้ำแตง (Nam Tang) ซึ่งเป็นลำธารเล็ก ๆ  ไหลไประหว่างหุบเหว  ตลิ่งสองฝั่งสูงถึง ๑๐๐ ฟุต  และห่างจากกัน ๘๐๐ หลา  หุบนั้นเป็นที่เหมาะสำหรับปลูกข้าวพอไต่ขึ้นมาถึงยอดตลิ่ง  เราก็ต้องแปลกใจที่ได้เห็นทุ่งราบกว้างชื่อว่า  กุ้งม้าเล่น (Kung Malen) กว้าง ๖ ไมล์  ยาว ๑๐ ไมล์  อยู่สูงกว่าระดับน้ำทะเลประมาณ ๓,๕๐๐ ฟุต  ราบเรียบราวกับพื้นโต๊ะ  มีหญ้าขึ้นงามใช้เลี้ยงปศุสัตว์จำนวนมากได้อย่างดี  และก็เคยได้ใช้เช่นนั้นมาแล้วในกาลก่อน  เราพักเหนื่อยใต้ต้นสน  แลเห็นเส้นทางเดินลดเลี้ยวขึ้นไปตามแนวเนินราวกับงูเลื้อยได้ชัดเจน

                ด้านขวามือ  มีวัดงามอยู่แห่งหนึ่ง  แลเห็นสีขาวเด่นตัดกับท้องฟ้าสีน้ำเงิน  ราวกับมีวิญญาณยืนเพ่งพินิจความงามสงบรอบข้าง  เลยนั้นไปอีกำไกลแลเห็นบางสิ่งคล้ายเต๊นท์พอเข้าใกล้อีกหน่อย  ก็ออกจะดูเหมือนฝูงปศุสัตว์  อาจเป็นด้วยเราอยากให้เป็นอย่างนั้นก็ได้แต่พอใช้กล้องส่องทางไกลจึงได้เห็นว่า  ที่แท้แล้วเป็นไหหินขนาดยักษ์  บางใบตั้งอยู่บางใบก็ตะแคง  บ้างก็แตกเป็นเศษเล็กเศษน้อย  รอบ ๆ  นั้นมีร่องรอยว่าดินถูกขุด  เราขุดดินได้ไหใบหนึ่งพบร่องรอยเผาถ่านกับลูกกระพรวนทำด้วยเหล็กขึ้นสนิม  ไหที่สูงสุดตั้งเอียง ๆ  ด้านข้างเรียบ  วัดได้ ๗ ฟุต ๖ นิ้ว  ใบอื่น ๆ วัดได้ ๖ ฟุต ๔ นิ้ว  จากพื้นดิน  วัดรอบส่วนที่ป่องที่สุดได้ ๑๙ ฟุต และหนา ๑ ฟุต  อีกใบหนึ่งรูปร่างดีกว่าและมีคอคอด  ตั้งเอียงคว่ำลงมามากกว่า  สูงเกือบ ๖ ฟุต  วัดรอบได้ ๑๕ ฟุต  ที่ส่วนป่องที่สุด  เส้นผ่านศูนย์กลางปากไห ๔ ฟุต ๖ นิ้ว  เนื้อไหบางใบมีหินเขี้ยวหนุมานฝังอยู่เป็นปุ่ม ๆ ข้าง ๆ กองไหนั้นมีหินแบน ๆ แผ่นหนึ่งยาว ๗ ฟุต หนา ๖ นิ้ว  ที่ตรงริม  แต่ตรงกลางแผ่นหนากว่านั้น  และแผ่นเล็กอีกแผ่นหนึ่ง  เมื่อจับพลิกขึ้นมีปุ่ม ๓ แห่ง  ยาวราว ๒-๓ นิ้ว  สูงขึ้นจากพื้นหินราว ๑ นิ้ว

                ภาชนะเหล่านี้  คงมิได้ถูกหาบหามมาจากทื่อื่น  แต่คงสร้างขึ้นที่ตรงนี้เองมาแต่แรก  ชาวบ้านเชื่อกันว่าเทวดามาสร้างไว้ใส่น้ำกิน

๑๒.  บนที่ราบสูงเชียงขวาง

                เมื่อเริ่มเดินต่อไป  เราผ่านหุบขาแคบ ๆ  หลายแห่ง  ซึ่งเคยเป็นแหล่งปลูกข้าวอันอุดมสมบูรณ์ภูเขาสองฟากชันลิ่วขึ้นไปอีก ๓,๐๐๐ ฟุต  ทางด้านใต้มีป่าไม้ปกคลุมแน่นทึบหุบเขาบางหุบสามารถปรับปรุงเป็นแหล่งปลูกข้าวได้อย่างดี  และอาจทำนาได้ถึงปีละ ๓ หน  การชักน้ำเข้านาไม่ต้องออกแรงมากเท่าใดเลย

                เราพบกับกลุ่มผู้นำแคว้นเชียงขวาง  ทุกคนแต่งกายดี  นำข้าวมาให้เป็นของขวัญเขาพาเราเดินฝ่าทุ่งนาที่ไขน้ำเข้าเต็มเตรียมหว่าน  ดูเหมือนบุกน้ำไปมากกว่าเดินถนน

                ไหนเล่าคือเมืองใหญ่  ที่มีรายงานว่ามีกำลังป้องกันถึง ๔,๐๐๐ คน  พอเลี้ยวรอบเชิงเนินเราก็แลโล่งไปเห็น  สูงขึ้นไปอีก ๒ ไมล์  ที่ปลายเนินอันเป็นป่าทึบ  เห็นยอดแหลมของพระเจดีย์โผล่ขึ้นมายอดหนึ่ง  นั่นแหละที่เขาบอกเราว่า  คือเมืองเชียงขวาง

                เมืองนั้นตกอยู่ในอำนาจของพวกฮ่อ  ชาวบ้านต่างพากันรู้สึกว่านายใหม่กลุ่มนี้รีดนาทาเร้นอย่างรุนแรง  ที่มั่นของพวกโจรซึ่งอยู่ที่ทุ่งเชียงคำ (Tung Chiing Kam) ห่างอออกไปชั่วเดิน ๓ วัน  เพิ่งจะถูกไฟไหม้ด้วยอุบัติเหตุ  และพวกชาวบ้านก็ถูกกวาดต้อนไปใช้แรงงานซ่อมแซม  เชียงขวางอยู่สูงกว่าระดับน้ำทะเลปานกลาง ๓,๗๗๐ ฟุต  ตั้งอยู่บนยอดเขาชื่อภูเชียว  ชาวบ้านที่แก่ที่สุดเล่าว่า  สมัยก่อนโน้นมีหมู่บ้านพักสร้างด้วยไม้อยู่หมู่หนึ่งในทุ่งข้ามลำน้ำเหนือไปอีกฟากหนึ่ง  มีทรากตึกดินมีสภาพเกือบสมบูรณ์อยู่แห่งหนึ่ง  ซึ่งสร้างขึ้นเมื่อครั้งเจ้าอนุถูกจับและพาตัวกลับไปบางกอก

                ธรรมเนียมชาวสยาม  เมื่อสร้างวัดหรือเจดีย์ใด ๆ  จะมีผู้อุทิศเงินและเครื่องเพชรพลอยบรรจุไว้ได้ฐานพระพุทธรูป  หรือในพระอุระ  หรือมิฉะนั้นก็ฝังไว้ในพื้นวัดตรงแนวสายตาของพระพุทธรูปนั้น

                เมื่อพวกฮ่อเข้ามารุกราน  พวกชาวบ้านก็ถูกบังคับให้ขุดทรัพย์สินขึ้นจากที่เหล่านี้  โดยที่พวกโจรถือดาบคอยคุมอยู่ตลอดเวลา

                แม้เจดีย์บนเนินเขา  ซึ่งนับว่างามที่สุดในถิ่นนี้ก็มิได้รอดพ้น  เมื่อมองจากที่ไกลจะเห็นว่ายังสมบูรณ์แต่พอเข้าใกล้ก็เห็นรอยแตกทั้ง ๓ ด้าน  ตั้งแต่เกือบยอดคอระฆังมาจนถึงฐาน  โชคยังดีที่ยอดแหลมสูงถึง ๖๐ ฟุต  นั้นยังอยู่ดีไม่หักลงมา  ว่ากันว่าพวกฮ่อได้ทองหนักถึง ๗๐๐ รูปี  จากเจดีย์นี้  เศษโถที่บรรจุของพุทธรูปบูชายังหล่นกระจายอยู่ทั่วไป  เห็นได้ว่ารูปทรงงดงามมาก

                ชาวเมืองพวน  นับว่ามีวัฒนธรรมสูง  แต่ความประณีตเชิงรสนิยมย่อมไม่อาจต่อต้านกับคนป่าเถื่อนได้  ที่จริงชาวพื้นเมืองเดิมเป็นพวกขมุ (Kamu) และดินแดนแถบนี้เคยมีชื่อว่า  เมืองข่าปทุม (Ka Patum)  ดูเหมือนว่าจะเคยถูกพม่าเข้ารุกรานในสมัยรัชกาลพระเจ้าราช ("หนู"^๑ ) ครองกรุงหงสาวดี (พะโค)

                ประวัติเชียงขวางไม่มีผู้ใดรู้มากนัก  ชนพื้นเมืองเดิมถึงจะไม่มีอำนาจมาก  ก็ดูจะขยันขันแข็งพอดูแต่ปัจจุบันประชากรก็เป็นชาวลาวหลวงพระบางนั่นเอง  ใช้ภาษาพูดและภาษาเขียนอย่างเดียวกัน

                ชาวสยามและชาวลาว  เป็นชนเผ่าเดียวกัน  ใช้ภาษาเดียวกัน  ลักษณะรูปร่างหน้าตาก็เป็นแบบเดียวกัน  ถ้าเอามายืนรวมกลุ่มกันเข้าแล้วแยกไม่ออกเลยว่าไหนเป็นชาวสยามและไหนเป็นชาวลาว

                เมื่อออกจากเชียงขวางเราก็ย่ำข้ามทุ่งนาซึ่งเป็นโคลนแฉะ  ทำความลำบากให้แก่ช้างเป็นอันมากเจ้าสัตว์ตัวหนักคอยแต่จะจมแล้วก็ดิ้นขลุกขลัก  จนกระทั่งชาวสยามผู้ฉลาดเฉลียวทำพื้นรองเดินให้สำเร็จเขาผ่าไม้ไผ่แล้วเอามาสานเป็นเสื่อปูลงบนโคลน  และเจ้าช้างก็เดินไปบนสะพานเสื่อนี้ได้อย่างสะดวกสบายใจ  และออกจะกตัญญูต่อความช่วยเหลือเหล่านี้อยู่ในที

.                                                                                                                                                                                  .

^{๑ "}  The Rat "

                ลักษณะภูมิประเทศต่อไปก็เป็นเช่นเดียวกับที่เราเคยผ่านพบมาแล้ว  มีทุ่งร้าง  ไม่มีร่องรอยผู้คนอาศัย  เราส่องกล้องวาดไปทั่วครั้งแล้วครั้งเล่า  แต่ไม่พบจุดหมายใด ๆ

                เมื่อตั้งค่ายพักใกล้ป้อมค่ายเก่าที่มีรอยไฟไฟไหม้เสร็จแล้ว  เราก็ออกเดินบุกทรากหมู่บ้านที่มีเค้าว่าเคยรุ่งเรืองเจริญมาก่อน  ไปดูวัดและเจดีย์หลายแห่งที่ถูกปล้น

                ต่อจากเมืองฝาง  เราพบหมู่บ้านและป้อมค่ายที่ถูกเผาวอดไปหลายแห่ง  แสดงว่าชาวบ้านได้พยายามต่อต้านพวกฮ่อมาเมื่อไม่กี่เดือนก่อนหน้านั้นเอง  แต่รั้วค่ายนั้นดูเหมือนมีอายุได้สัก ๒-๓ ปีมาแล้ว

                เราไต่เนินเขาที่มีป่าคลุมทึบขึ้นไปสัก ๖๐๐ ฟุต  พอใกล้จะถึงยอดก็พบเครื่องกีดขวางเก่าแก่และเห็นเมืองงัน (Ngan) ตั้งอยู่ที่เชิงเขา  ลาดเข้าด้านทิศใต้ไม่มีต้นไม้เลยแม้แต่ต้นเดียว  เมืองนั้นอยู่ที่ระดับสูงกว่า ๔,๘๐๐ ฟุต  และอากาศก็สดชื่นชวนใจให้ร่าเริง  แลเห็นบ้านเรือนตั้งอยู่เคียงกันเป็นหมู่  หมู่ละสองหรือสามหลัง  ชาวบ้านกำลังดำนา  พอเราเดินเช้าไปใกล้  พวกผู้หญิงก็หอบลูกวิ่งหนีพลางไล่ควายพลาง  เห็นได้ชัดว่าคงจะคิดว่าเราเป็นฮ่อ  แต่เราส่งคนล่วงหน้าไปบอก  และปลอบใจให้กลับมาได้

                ผู้นำของเมืองชื่อ  ตาเมืองจัน (Ta Muang Chan) ออกมาแสดงตัวและเล่าเรื่องความเดือนร้อนให้เราฟังตั้งแต่ต้น

                มีบาดหลวงฝรั่งเศสสองรูป  อาศัยอยู่ที่เมืองงันมากกว่า ๑๐ เดือน  เท่าที่ข้าพเจ้าพอจะจับเค้าได้  ดูเหมือนจะชื่อบาดหลวงจอน (John) กับบาดหลวงอันโตนิโอ (Antonio) นักทัศนาจรชาวฝรั่งเศสคนหนึ่งชื่อ  ด๊อกเตอร์ไนส์ (Dr.Neiss) เดินทางมาถึงก่อนพวกเรา ๑๖ เดือน  เวลานั้นเจ้าขันติอยู่ที่นี้ด้วย  ด๊อกเตอร์ไนส์มาถึงเมืองงันแล้วก็รีบส่งจดหมายไปยังพวกฮ่อที่ทุ่งเชียงคำ  และได้รับคำตอบมาโดยเร็ว  ด๊อกเตอร์ไนส์ได้แจ้งแก่ชาวบ้านว่า  พวกฮ่อยกทัพมาโจมตี  ถ้าชาวบ้านยอมเป็นเมืองขึ้นฝรั่งเศสเขาจึงจะอยู่ช่วย  เมื่อได้รับคำตอบว่าชาวบ้านไม่มีสิทธิจะยกดินแดนให้แก่ใคร  เขาก็ขู่ซ้ำว่าเช่นนั้น  ชาวบ้านจะต้องรับผิดชอบหากเขาถูกพวกฮ่อปล้นเอาข้าวของไป  เมื่อชาวบ้านไม่ยอม  แต่เสนอว่าจะช่วยเอาของของเขาไปซ่อนในป่าให้  แล้วจะนำมาคืนเมื่อพวกฮ่อถอยกลับไปหมดแล้ว  เขาก็ขนของเข้าไปไว้ในบ้านหลังหนึ่ง  ติดป้ายประกาศไว้หน้าประตูบ้านเป็นภาษาอานัมว่า  ดินแดนนี้เป็นของอานัม  และถ้าพวกฮ่อมาทำลายข้าวของของเขา  เขาจะร้องทุกข์ต่อกษัตริย์อานัม  ตอนที่พวกฮ่อยกมานั้น  ด๊อกเตอร์ไนส์พาบาดหลวงทั้งสองรูปไปหนองคาย  ชาวบ้านผู้เคราะห์ร้ายถูกปิดล้อม  บ้านเรือนถูกเผาและปศุสัตว์ก็ถูกฆ่า  ต่อสู้อยู่ได้สามวันทั้งเสบียงทั้งน้ำและอาวุธก็หมดลง  จำต้องพ่ายแพ้และถูกเก็บภาษีอย่างหนัก  พวกฮ่อทารุณกับชาวบ้านที่เคยสนิทสนมกับด๊อกเตอร์ไนส์เป็นพิเศษ  หลังจากที่ยึดเอาปืนไปแล้วก็จุดไฟเผาบ้านพักของบาดหลวง  ขนเอาเสื้อผ้าและหนังสือของด๊อกเตอร์ไนส์ไปโยนทิ้งกลางทุ่ง

๑๓.  ตามลำน้ำโขง

                เราเดินจากเมืองงัน  พ้นเขตที่ราบสูงอันงามตาเข้าสู่ป่าทึบ  มีทางเดินขรุขระสูง ๆ ต่ำ ๆ  ค่ายพักของเราที่ตั้งขึ้นกลางไร่ข้าวโพดนั้นมีผู้หญิงและเด็ก ๆ  ที่หลบหนีพวกฮ่อแวะเข้ามาบ่อย ๆ  ข้าพเจ้ารู้สึกแปลกใจมากที่ได้เห็นเด็ก ๆ  ห้อยเหรียญรูปีไว้รอบคอต่างเครื่องประดับ  อันที่จริงเหรียญรูปีเป็นเงินที่ใช้กันอยู่ในแถบนี้  พ่อค้าชาวต้องสู้จากพม่า  ซึ่งหอบข้าวของเล็ก ๆ น้อย ๆ  เร่ขายไปทุกแห่งเป็นผู้นำเข้ามาใช้  ออกจะมาน่าตกใจอยู่บ้างที่ได้รับรู้ว่ามีการค้าทาสด้วย  เอาฝิ่นมาแลกกับหญิงชายที่พวกฮ่อจับตัวได้นั่นเอง

                เราเดินทางต่อไปท่าตม (Ta Tom) ซึ่งพวกฮ่อที่ตีเมืองงันเดินทางต่อไปตีปล้นเสียแล้ว  บ้านเรือนถูกเผาเกือบหมดเหลืออยู่เพียงสองหลัง  ชาวบ้านถูกกวาดต้อนไปทุ่งเชียงคำมีมะพร้าวปลูกไว้มากมาย  และเมื่อไม่มีใครเป็นเจ้าของ  คนของเราก็เก็บกินกันเอกเกริกทีนี้ดูจะเป็นชุมชนสำคัญ  มีทุ่งนากว้าง  ระยะทางจากท่าตมถึงน้ำจัน (Nam Chan) พอจะเดินเรือได้  เราจึงเตรียมตัวจะไปทางนั้น

                ช้างของเราได้ทำงานหนักมามาก  เพาจึงตัดสินใจจะส่งมันกลับไปหนองคายหลังเปล่า  เราผูกแพไม้ไผ่ขึ้น  ล่องผ่านทิวมะพร้าวและที่ตั้งหมู่บ้านหลายแห่ง  แต่ไม่ได้พบผู้คนเลย  ระหว่างที่พักแรมคืนถูกพวกแมลงเล็ก ๆ รบกวนอย่างหนัก  ส่วนใหญ่ก็คือยุงนั่นเอง

                แม่น้ำช่วงนี้แคบ  สองฟากฝั่งเป็นป่าทึบ  แพของเรากระทบถูกแง่หินบ่อบครั้ง  แก่งหลายแก่งผ่านได้ยากมากทีเดียว  แต่ในที่สุดเราก็มาถึง  บริคำ  อลิคำ (Bori Kam Ali Kam) เมื่อวันที่ ๑๑ พฤษภาคม  เปลี่ยนจากแพเป็นเรือขุดลำเล็ก ๆ ที่นี่เป็นแหล่งชุมชนใหญ่  ญาติของเจ้าขันตีเป็นผู้ปกครอง

                เราถ่อเรือตามลำน้ำโขงมาอย่างเบิกบาน  ระดับน้ำกำลังสูงขึ้นเรื่อย ๆ  เมื่อเรามาถึงหนองคายในวันที่ ๑๔ พฤษภาคม

                ที่นั่นมีเรือมากมาย  ดูเหมือนกำลังทำการค้ากันขนานใหญ่  พาหนะที่ใช้ขนส่งคือแพซึ่งส่วนมากยาวถึง ๖๐ ฟุต  ลักษณะเหมือนรวงผึ้งลอยน้ำ  ปรับปรุงให้เหมาะต่อการเดินทางอาจล่องลงไปถึงเขมราฐ  แต่ต่อนั้นนไปมีแก่งน้ำเชี่ยวเกินกว่าจะผ่านไปได้

                เราออกจากหนองคายในวันที่ ๑๖ พฤษภาคม  ได้ยินเสียงฆ้องกลองแว่วมาจากวัดจังหวะฟังเพราะหู  ฆ้องขึ้นนำแล้วกลองจึงตามสามลา  แล้วแทรกเสียงฆ้องอีกลูกหนึ่งที่ระดับสูงกว่าลูกแรก  กลองนั้นสูง ๔ ฟุต  เส้นผ่าศูนย์กลาง ๒^๑_๒ -๓ ฟุต หน้างกลองใช้หนังดิบขึง

                ที่เกาะแก่ง (Kaw Keng) ทางเริ่มลำบากมากขึ้น น้ำเชี่ยวกราก มีแก่งหินอยู่รอบด้านเห็นผิวพื้นมันวูบวาบเหมือนโลหะ เดี่ยวเขียวเรือง เดี่ยวเขียวดำเหมือนถ่าน เปลี่ยนไปตามคราบน้ำเกาะ ที่หนองเชียงแสน(Nawng Chieng San) มีห้วงน้ำที่แยกจากลำน้ำใหญ่ด้วย หาดทรายสีเงินและโขดหิน เป็นที่จับปลาได้มากในฤดู  น้ำวนมีกระแสเชี่ยวมาก หลายครั้งระหว่างพยายามต้านแรงดูดเบื้องล่าง เราหลุดเข้าไปหมุนอยู่ในวนก่อนที่จะผ่านพ้นโขดหินข้างหน้าขึ้นไปได้

                วันที่ ๒๑ พฤษภาคม เรามาถึงเชียงคาน  (Chieng  Kan)  ได้อย่างลำบากยากเข็ญเรือลำหนึ่งล่มเสียที่แก่งจัน (Keng Chan)  โชคดีว่ายังกู้คืนได้  กลางคืนก็มีพายุจัด  คืนหนึ่งข้าพเจ้าฝันร้าย  ตกใจตื่นเพราะพังงาเรือลำหนึ่งร่อนทะละหลังคาเรือเข้ามาตกปุลงบนอกเพื่อนของข้าพเจ้า  คือ  ลีโอโนเวนส์  นอนอยู่ในเรือที่เกือบจะชนเรือข้าพเจ้าล่มนั่นเอง  แต่แม้ข้าพเจ้าจะแผดเสียงตะโกน  เขาก็ยังหลบต่อไปได้  ข้าพเจ้าต้องผลักเรือลำนั้นออกไปด้วยความยากลำบาก  กว่าจะทำได้ก็เปียกโชกเข้าไปถึงกระดูก  ทีนี้ก็ไม่เหลือเครื่องคุ้มหัวกันฝนฟ้าอะไรอีกแล้ว  หลังคาเรือที่โหว่รั่วเกินแรงซ่อม  เช้าขึ้นข้าพเจ้าเลยเป็นหวัดอย่างแรง  ยิ่งน่าโมโหมากขึ้นเมื่อนึกถึงว่าข้าพเจ้าได้เสนอแนะไว้ก่อนแล้วว่า  ต้องไม่โยงเรือไว้ชิดกันเกินไป  เผื่อว่าจะมีพายุ  แต่เขาคงจะเลื่อนที่กันหลังที่กันหลังจากข้าพเจ้ากลับมานอน

                 หลังจากที่เปลี่ยนทั้งคณะคนเรือที่ปากลาย  (Pak Lai)  เราก็เดินทางต่อ  ตอนนี้แม่น้ำไหลเป็นแนวตรงช่วงยาว  กระแสเชี่ยวจัด  มีแก่งหินใหญ่อยู่สองฟาก  ภูเขาที่มีป้าคลุมทึบลาดลงมาจดขอบตลิ่ง  แต่หมู่บ้านมีน้อยแห่ง  เหนือแก่งหลวงซึ่งทั้งยาวและผ่านยากนั้นขึ้นไปจึงค่อยเดินทางสะดวกขึ้น  และจากเหนือเมืองน่านขึ้นไปก็ค่อยมีหมู่บ้านมากแห่งขึ้นด้วย

                 คนสำคัญที่เราได้พบก็คือ  คนทรง  ประจำตัวเมืองหลวงพระบาง  เขาเป็นคนฉลาดและมีตำแหน่งที่น่าอิจฉายิ่ง  เพราะเจ้าเมืองผู้ชราจะไม่มีวันทำสิ่งใดก่อนที่จะได้ปรึกษาเขาเสียก่อน  เมื่อถูกรียกมาเข้าทรง  เขาจะเรียกร้องให้เตรียมการอย่างเต็มที่  ต้องมีเหล้าเถื่อนไม่จำกัดปริมาณ  และต้องล้มควายด้วยตัวหนึ่ง  หลังจากกินอาหารมื้อใหญ่ตบท้ายด้วยเหล้าอีกมาก  แล้วเขาก็สะกดตัวเองให้เคลิ้มคลั่ง  บิดเอี้ยวร่างกายไปต่าง ๆ บางทีก็ถึงน้ำลายฟูมปากด้วยความเหน็ดเหนื่อย  ตอนนี้ก็ถือว่าผีเข้าแล้ว  เริ่มตั้งคำถามได้  คำตอบของเขาถือเป็นเทวโองการทีเดียว  การถามตอบนี้ดำเนินไปจนคนทรงฟุบหลับไปด้วยความเหนื่อยและเมา  โดยมากคนแปลกหน้าจะถูกกีดกันไม่ให้เข้าร่วมพิธี  และแม้ว่าธรรมเนียมนี้จะค่อยจางลงไปมากแล้ว  ชาวบ้านที่พอจะทำได้ก็จะหาคนทรงประจำตัวไว้สักคนหนึ่ง

                 ข้าพเจ้าหาคนเรือได้ไม่ครบ  ในเมื่อคนทรงรายนั้นถือท้ายเรือได้  ข้าพเจ้าก็เอาเขาไปด้วย  แม้เขาจะเตือนข้าพเจ้าว่ามีผีสิงเขาตามอยู่ก็ตาม  เรื่องนั้นไม่เห็นสำคัญอะไร เขาถือท้ายเรือให้ข้าพเจ้าอย่างดีเยี่ยม  จนเรามาถึงหลวงพระบางในค่ำวันที่  ๒๙  พฤษภาคม  นับว่าเดินทางมาก่อนหน้านี้เพียงเดือนเดียวจะลำบากมาก  ตอนนี้ระดับน้ำสูงขึ้นเรือล่องผ่านมาได้  ไม่เช่นนั้นแล้วจะต้องฝ่าแก่งน้ำเชี่ยวเพิ่มขึ้นอีกหลายแห่ง

๑๔.  เมืองหลวงพระบาง

                    เราตกใจมากเมื่อได้พบว่าค่ายพักตั้งอยู่ในที่ที่เลวอย่างยิ่ง  และการจัดการทุกอย่างตรงกันข้ามกับที่เราได้สั่งไว้  ฝนก็เริ่มตกแล้ว  และชาวบ้านก็ได้ถูกเกณฑ์มาปลูกสร้างกระท่อมเลว ๆ นั้นเป็นจำนวนมากแล้ว  จนเรารู้สึกว่าไม่สมควรจะให้เขามาสร้างให้ใหม่อีก

                    มีรายงานข่าวมาว่า  พวกฮ่อตั้งอยู่ที่เมืองยิว  (Muan)  เราจึงไม่อาจจะเดินทางกลับบางกอกได้  เพราะหากทำเช่นนั้นพวกฮ่อก็อาจคิดว่าเรากลัว  เท่ากับชวนเชิญให้พวกมันมาปล้นหลวงพระบางนั่นเอง  เราต้องจัดการให้ดีที่สุดเท่าที่จะทำได้  เมื่อไม่อาจป้องกันความไข้ในหมู่คนของเราได้แล้ว  เราก็เลือกสถานที่สร้างโรงพยาบาล  และเริ่มงานก่อสร้างขึ้นทันที

                    พระยาสุโขทัย (Pai Sukotai)  ควรจะเป็นผู้ป้องกันเมืองยิว  และก็ได้ก่อสร้างรั้วค่ายขึ้นไว้แล้วด้วยจุดประสงค์ดังกล่าว  แต่เขาล้มเจ็บเป็นก่อนที่พวกฮ่อจะมา  จนต้องเดินทางกลับมาหลวงพระบาง  พวกฮ่อจึงได้เผารั้วค่ายนั้นเสีย

                   สมาชิกสภาเสนาบดีสองสามคนมาพบและถามข้อกำหนดวันที่ข้าพเจ้าจะเข้าเฝ้าเจ้านคร

                    หนังสือราชการหรือศุภอักษร  วางไว้ในพานเงินมีฉัตรกั้น  และมีขบวนปี่กลองนำไปยังคุ้มเจ้านคร   ไม่ช้าเจ้านครก็เสด็จมา  พระองค์เป็นชายชรา  อายุ  ๗๗  พรรษา  คงมีอารมณ์เย็นและเป็นที่รักของประชาชน  ข้าพเจ้าเคยอ่านพบว่าหลวงพระบางเคยขึ้นต่ออานัมมาครั้งหนึ่งแต่เมื่อได้ทูลถาม  เจ้านครก็ตรัสตอบสั้น ๆ อย่างมั่นคงว่า "ไม่เคย" พระองค์ตรัสว่า อานัมเป็นเมืองขึ้นของจีน  และหลวงพระบางเคยส่งส่วยบรรณการแก่จีนทุก ๑๐ ปี  บรรณาการซึ่งส่งจากเมืองไซ (Muang Sai)  ไปยังเมืองไล (Muang Lai)  ในสิบสองปันนา  (Sib Sarng Pang)  และต่อไปยังเจ้าผู้ครองแคว้นยูนนาน  ซึ่งเรียกว่า  เจ้าฟ้าวง  ()  นั้นประกอยด้วย  ช้าง ๔ เชือก ล่อ ๔๑ ตัว  นาก (ทองผสมทองแดง) ๕๓๓ ปอนด์ นอแรด  ๒๕ ปอนด์ งา ๒,๐๐๐ ปอนด์  ผ้าทอ  ๒๕๐ พับ  เขา ๑ กิ่ง หมาก ๑๕๐ ทะลาย  มะพร้าว  ๑๕๐ ผล ไข่ปลาบึก ๓๓ ลอน

                    ขณะที่เราสนทนากับเจ้านครอย่างออกรส  เสียงกบร้องกันให้ขรมอยู่ใต้ถุนนั่นเอง

                    ตลาดเมืองหลวงพระบางมีคนแน่นในตอนเช้า  ผู้คนชายหญิงปะปนแลกเปลี่ยนซื้อขายสินค้ากันให้เสียงขรม

                    เงินเหรียญรูปีนั้น  ไม่เห็นค่อยจะได้เอามาใช้เป็นเงินตรา  แต่มักจะเอาไปหลอมทำเป็นเครื่องประดับแปลก  ๆ ลวดลายงามแบบลาว เช่น กล่องทรงกระบอก ชาม เชียนหมาก และด้ามมีด

                    แต่ก่อนดินแดนนี้มีไหมดิบคุณภาพยอดเยี่ยม  ข้อที่จะต้องปรับปรุงก็มีแต่วิธีสาวไหม เพราะอย่างที่ทำกันอยู่นั้นเส้นไหมมักเป็นปม ต่อไปนี้เป็นรายการสินค้าพร้อมทั้งราคา

                    หายหนึ่งเท่ากับเหรียญเมกซิกัน ๒, ๔๐๐ เหรียญ หรือ ๑๓๓.๓๓ ปอนด์ โดยน้ำหนัก

                                    กำยานชั้นที่หนึ่ง ต่อหาบ         ๒๐๐  รูปี

                                    กำยานชั้นที่สอง ต่อหาบ         ๑๐๐  รูปี

                                    ไหมยอดชั้นที่หนึ่ง                 ๕๐๐  รูปี

                                    ไหมปน ชั้นที่สอง                  ๒๕๐  รูปี

                                    ขี้ผึ้ง                                    ๑๐๐  รูปี

                                    สีเสียด                                    ๑๐ รูปี

                                    กระวาน (อบเชย)                            ๒๐ รูปี

                                    เกร็ดลีน                                        ๑๐๐  รูปี

                    รายการสุดท้าย เป็นเกล็ดของตัวกินมด (Armadillo) ซึ่งหมอจีนและลาวใช้เข้าเครื่องยา

                    ความยากลำบากอยู่ที่การขนส่ง ทางที่สะดวกที่สุดคือลงเรือไปปากลาย ค่าขนส่ง ๒๐ รูปี ต่อ ๖,๐๐๐ ปอนด์ แล้วจึงบรรทุกช้างหรือวัวต่างไปยังอุตรดิตถ์ การขนส่งช่วงหลังนี้แพงมาก หากว่าช้างได้รับการดูแลอย่างอีเท่าช้างในอินเดีย และมีเบาะแบบเดียวกันจะบรรทุกได้ถึง ๑,๐๐๐ ปอนด์ - ๑,๒๐๐ ปอนด์ แต่เท่าที่เป็นอยู่ ๓๐๐ ปอนด์ก็นับว่าหนักมากแล้ว และต้องใช้เวลาถึง ๘ วัน ค่าบรรทุก ๑๒ รูปีต่อช้าง ๑ เชือก แต่อัตรานี้ขึ้นลงตามน้ำหนักบรรทุกด้วย

                    นอกจากสินค้าที่กล่าวแล้วยังมีของป่า เช่น ไม้มะเกลือจำนวนมาก คราม และอบเชย สามชนิด ได้แก่ แก่ไห่(Ke Kai) แก่หมู(Ke Mu) และแก่หนัง (Ke Nang) แก่หนัง เป็นชนิดดีที่สุดราคาถึงกึ่งหนึ่งน้ำหนักเงิน ใช้เข้ากับเครื่องยาเช่นเดียวกับนอแรด งาช้างและฝ้ายเคยมีมากแต่ปัจจุบันหาได้จำนวนน้อยลง ขายราคา ๑๐ ปง(Pong)  ต่อเงินสลึง บางคราวมีชาจำนวนมากลงจากไร่ชาที่ไอบัง (I Bang) และไอวู(I Wu) ต้นน้ำอู (Nam U) ส่วนใหญ่เป็นชาดำ แต่เฉพาะที่ถวายเจ้านครเป็นแท่งสี่เหลี่ยมขนาด ๖*๔ นิ้ว สีอ่อน ประทับตราอักษรจีน แสดงว่าเป็นของสำหรับส่งไปกรุงปักกิ่ง

                    ชาวหลวงพระบาง มีมาตราชั่งตวงแบบทศนิยม ดังนี้

                            ๑๐ ฟิน        =        ๑ เต(Te)

                             ๑๐ เต        =        ๑ หง(Hong)

                             ๑๐ หง        =        ๑ ขุน(Khunn หรือ  ปง Pong)   ๑ หง = ๓.๓๓ รูปี

                             ๑๐ ปง        =        ๑ ราวี(=๑๐๐) (Ravi)

                             ๑๐ ราวี        =        ๑ ปุนน์(Punn)

                เดือนมิถุนายน เป็นเดือนที่ชาวประมงหลวงพระบางทำงานหนัก เรือแทบทุกลำออกจับปลา และแต่ละลำต้องเอาปลาใหญ่มาถวาย ปลาใหญ่ที่ต้องการกันมากก็คือ ปลาบึก(Pla Buk) และปลาแร่ม(Pla Rerm) ชนิดหลังซึ่งตัวเล็กกว่ามีน้ำหนักเฉลี่ย ๗๐ ปอนด์ มีฟันครีบยาวประหลาด ไม่มีเกล็ด สีออกเทาแกมแดง ดูไม่ค่อยน่ากิน มีชุกในเดือน มีนาคม เมษายน และพฤษภาคม ราคาตัวละสัก ๓ รูปี ลาบึกที่ข้าพเจ้าไปช่วยจับมาได้นั้นหนัก ๑๓๐ ปอนด์ ลำตัวยาว ๗ ฟุต งัดรอบได้ ๔ ฟุต ๒ นิ้ว ปลายหางวัดได้ยาว ๑ ฟุต ๙ นิ้ว ไม่มีเกล็ด ไม่มีฟัน ขายได้ ๑๐ รูปี ไข่ปลาชนิดนี้ถือว่าเป็นอาหารเลิศรสที่เดียว ปลานี้จับได้เฉพาะช่วงเดือน ๖ เดือน ๗ หรือ มิถุนายน - กรกฏาคม และสิงหาคมเท่านั้น เพราะมันมาว่ายทวนน้ำ แต่เมื่อมันล่องกลับในเดือนพฤศจิกายน มันจะลงน้ำลึก จับได้แต่ตัวที่หลงๆไม่กี่ตัว มันอาศัยอยู่แต่ในแม่น้ำโขงเท่านั้น ไม่เลยขึ้นไปถึงแม่น้ำอูซึ่งเป็นถิ่นของปลาแร่มเลย

                อวนที่ใช้ดักปลาชนิดนี้ ยาวตั้งแต่ ๑๕๐ - ๒๐๐ ฟุต กว้าง ๖ ฟุต ทำด้วยเชือกหนา ๑/๘ นิ้ว เมื่อหย่อนจากเรือเล็กลงน้ำต้องใช้คนสองคน มุมด้านหนึ่งผูกพวงน้ำเต้าใช้เป็นลูกลอย ห่างช่วงละ ๘ ฟุต อีกมุมหนึ่งผูกหินถ่วง เดือนมิถุนายน น้ำเป็นสีแดงขุ่น และปลาซึ่งว่ายอยู่ใกล้ๆฝั่งนี้เองจะถูกจับได้โดยง่าย ยิ่งดิ้นก็ยิ่งถูกข่ายอวนรัดแน่นเข้าทุกที ก้อนหินจะครูดกับท้องเรือดังแกรกกราก ชาวประมงดึงอวนขึ้นเมื่อได้ปลา การจับปลาวิธีนี้มิใช่ว่าจะปราศจากอันตรายโดยสิ้นเชิง บางทีคนจับก็ถูกปลาลากลงจากเรือเข้าไปติดพันอยู่ในอวนเหมือนกัน

                พวกที่สนใจเรื่องนาคน้ำคงจะชอบใจถ้าได้รู้ว่า ชาวลาวก็ทีนาคน้ำอยู่ในแม่น้ำโขง ด้วยตามแก่งต่างๆ คนเล่าอ้างว่าได้เคยเห็นเองด้วยซ้ำ ตัวยาวตั้ง ๕๓ ฟุต หนา ๒๐ นิ้ว พอมีคนจมน้ำ มันจะเข้ามาขม้ำกระชากผมออกเป็นกระจุกหนึ่งแล้วก็ดูดเลือก ถ้าพบศพใครมีสภาพผิดไปเช่นนั้น ก็เชื่อว่าเพราะตกเป็นเหยื่อของนาคแถบหลวงพระบาง

๑๕ ธรรมเนียนเมืองหลวงพระบาง

                เราไปเยี่ยมเจดีย์บนเนินเขา ชื่อ พระชอนศรี(Pra Chawn Si) ซึ่งถือว่าบรรจุอัฐิธาตุของพระพุทธเจ้า เจดีย์นั้นทรวดทรงงาม ปิดทองทับ สร้างอยู่บนเนินหินปูนสูง ๒๓๐ ฟุต เชิงเนินเป็นตัวเมืองหรืออันที่จริงก็เท่ากับหมู่บ้านใหญ่ๆ แห่งหนึ่ง ลาดเนินด้านตะวันตกมีขั้นบันไดชันทอดขึ้นไปถึงยอด มีคนเผ้าคนหนึ่ง คอยย่ำระฆังตามเวลา เพราะถ้าไม่ทำเช่นนั้นแล้วผีจะโกรธ

                ชนพื้นเมืองในลุ่มแม่น้ำโขงล้วนเชื่อผีปีศาจอย่างน่าแปลกใจ เลือกเชื่อแต่ผีร้ายๆด้วย ทุกปีจะมีการฆ่าสัตว์บวงสรวงแก้บนเป็นประจำ

                ตัวเมืองหลวงพระบาง เป็นภูมิทัศน์อันงามตาโดยเฉพาะในเวลาเย็น เมื่อแสงตะวันรอนฉาบฉายอยู่ทั่วทิวเขา แม่น้ำกว้าง ๑,๗๗๐ ฟุต น้ำนิ่ง แลเห็นเป็นแนวไกลสุดตาและเนินเขาลาดลงมาจดตลิ่ง คล้ายจะแวดล้อมห้วงน้ำไว้ให้ดูเหมือนเป็นทะเลสาบ ยอดเจดีย์ประปรายอยู่ที่นั่นบ้างที่นี่บ้าง ยิ่งทำให้เป็นเสน่ห์แก่ตามากขึ้น บางแห่งมีหลังคาโค้งสร้างมาแต่โบราณกาล และมีแห่งหนึ่งเล่ากันว่าสร้างตอมะนาวและตอฝรั่งที่พูดได้(มะงั่วหาว-มะนาวโห่ ในนิทาน พระรถ-แมรี ผู้แปล) วัดพระฝางนั้นสร้างขึ้นในปี ๓๐๐ จุลศักราช เทียบราว ค.ศ. ๙๓๘ เป็นวัดที่เก่าที่สุด

                ที่วัดหลวง มีงานพิธีและงานเฉลิมทางศาสนาเป็นประจำ และชาวขมุเป็นผู้ที่มีบทบาทสำคัญเสมอ ที่นี้เป็นสถานที่จัดงานสถาปนาหัวหน้าเผ่าคนใหม่ด้วย พวกผู้นำของเป่าจะมาชุมนุมเพื่อกระทำสัตย์สาบานว่าจะถวายชีวิตแก่หัวหน้า และยิงธนูข้าบัลลังก์ เพื่อแสดงว่าจะต่อสู้กับศัตรู แล้วถือเทียนที่จุดไฝแล้วเข้ามาสาบากว่าหากผู้ใดไม่ทำตามที่สาบานไว้ ก็ให้ถูกเหล็กเผาไฟแทง และฟ้าถล่มทับ

                บนฝังขวาของแม่น้ำ มีเนินเขาเล็กๆ ชื่อ เขานางเมรี(Nang Meri) มีตำนานเล่าว่าเมื่อนางเมรีตายแล้ว ศพก็กลายเป็นภูเขา ถ้ามองในเวลาโพล้เพล้เห็นแนวเนินพอจะคล้ายรูปผู้หญิงนอนอยู่ได้เหมือนก้น บนฝังซ้ายมีคล้ายรอยเท้า เล่ากันว่าเป็นรอยเท้าข้างขวาของนางคู่กัยรอยเท้าซ้ายซึ่งอยู่อีกฝั่งหนึ่ง ห่างกันประมาณ ๑.๐๐๐ หลา เป็นก้าวสุดท้ายของนาง

                ทางทิศตะวันออกมีเขาชื่อ ภูสวง(Pu Suang) เป็นที่ที่ ชาลส์มูโอติ์(Charles Mouhot) นักวิทยาศาสตร์ผู้ท่องเที่ยวมาตามลำพังมาสิ้นชีวิต และยังคงเป็นที่จดจำรำลึกด้วยความรักของชาวท้องถิ่นแถบนั้น อย่างไรก็ดี ชาวลาวเชื่อกันว่าเขาตายเพราะผีทำ เนื่องจากบนยอดเขานั้นมีขุมทรัพย์ ซึ่งมังกรเฝ้าอยู่ แม้จนกระทั่งทุกวันนี้ยังมีคนเห็นมันต่อสู้กันอยู่ในท้องฟ้า ผู้ที่พยายามไต่เขาจะต้องตายทุกคนไป มูโอติ์ ได้พยายามแล้วก็จับไข้และตายอยู่ แต่เห็นจะไม่ค้องบอกก็ได้ว่ามีผู้คนจำนวนมากได้เคยขึ้นไปยอดแล้ว โดยมิได้พบขุมทรัพย์หรือมังกรเลย และทั้งยังมิได้ตายด้วย

            หลวงพระบาง เป็นเมืองเก่าแก่ที่สุดเมืองหนึ่งในภูมิภาคอินโดจีน และมีประวัติน่าสนใจ เท่าที่ข้าพเจ้าพอรวบรวมได้จากตำนานพื้นเมืองที่โอรสองค์โตของเจ้านครเล่าให้ฟังมีเนื้อความดังนี้.-

            กษัตริย์องค์แรกคือ ขุนบรม(Khun Boron)ครองเมืองเต็ง(Teng) (ซึ่งพันตรี เยรินี(Gerini) ระบุว่าเป็นเมือง Dusana หรือ Doana ของ พโทเลมี) ซึ่งมีต้นไม้ใหญ่ยอดสูงถึงสวรรค์อยู่ต้นหนึ่งแผ่ร่มเงาไปตลอดทั้งแคว้นหลวงพระบาง กษัตริย์มักจะทรงไต่ต้นไม้นี้เล่นขึ้นลงระหว่างสวรรค์กับโลกมนุษย์เสมอ จนกระทั่งผีร้ายมาลอบตัดต้นไม้นั้นเสียเพื่อมิให้สามารถขึ้นลงระหว่างสวรรค์ได้อีก ต้นนั้นยังอยู่จนกระทั่งทุกวันนี้เรียกว่า ขัวเขาขาด(Kua Kao Kat) และแน่นอนที่เนื้อไม้ถือว่าเป็นเครื่องรางกันภูตผีทั้งปวง กษัตริย์ทรงปลูกฟักทองด้วย วันหนึ่งทรงอยากทดลองว่าฟักทองสุกหรือยัง ก็ทรงใช้หอกเหล็กแทงดู ปรากฎว่ามีเลือดไหลออกมาจากฟักทอง จึงทรงรออยู่ ๒-๓ วัน แล้วทรงแทงอีก คราวนี้ปรากฎว่ามีชายผิวคล้ำออกมาเป็นต้นกระกูลพวกกะเฉ่(Kache) หรือขมุ หลังจากนั้นทรงแทงฟักทองลูกอื่น มีชายผิวขาวออกมา ชายนี้เป็นต้นตระกูลชาวลาว ตามตำนานนี้จึงเชื่อว่าทั้งสองเป็นพี่น้องกัน

            นานๆเข้า ทั้งชาวลาวและขมุก็มีจำนวนมากขึ้น ต้องเดินทางออกไปตั้งถิ่นฐานใหม่จึงเกิดเการแข่งขันกันขึ้นระหว่างครอบครัวนั่นเอง ชาวลาวเป็นฝ่ายที่ฉลาดกว่า เมื่อเดินทางออกจากเมืองเต็งก็ใช้เรือไม้และแพ แต่พวกกะเฉ่ใช้เรือทำด้วยหนังควาย ต่างล่องลงไปตามลำน้ำเหนือ(Nam Nua) แต่พอถึงแก่งเหม็นวาย(Men Kwai) เรือของพวกกะเฉ่ก็แตก ต้องขอให้พวกลาวช่วยพามาจนถึงที่ตั้งเมืองหลวงพระบางปัจจุบัน เดมที่เมืองที่ตั้งขึ้นนั้นชื่อว่า เมืองสาวา(Sawa) มีอาณาเขตแผ่กว้างไปตลอดลุ่มแม่น้ำโขง ซึ่งเมืองตั้งตามหินใหญ่ที่ตั้งพระเจดีย์วัดเชียงทอง(Chieng Tawng)

            ในประวัติศาสตร์ไม่มีกล่าวถึงเรืองฟักทอง แต่กล่าวว่าชนที่มายังเมืองสาวาเป็นกลุ่มแรก เป็นเชื้อสายของขุนลอ(Khun Law) ซึ่งเป็นบุตรคนใหญ่ของขุนบรมกับนางโปลา ชายาเอก บุตรคนใหญ่ชื่อเจตเจียง(Chet Chieng) ผู้ที่ตั้งเมืองเชียงขวางหรือเมืองพวน และบุตรคนที่สามชื่อ ติผาลัน(Ti Palan) ผู้ตั้งลักษคูหา(laksa Kuha)หรือยูนนาน

            ภรรยาคนรองของขุนบรมมีบุตร ๔ คน จูสง(Chu-Song)ผู้ที่ตั้งเมืองผาคุง(Pa-Kung)หรืออานัม ลักสง(Lak-Song) ผู้ตั้งเมืองหงสาวดี(พะโค) ไลปง(Lai-Pong) ผู้ตั้งเมืองเชียงดาวหรือ อเลเว(Aleve) (เชียงฮุ้ว หรือเชียงรุ้ง ในภาษาสยาม ชาวลาวไม่มีเสียงตัว ร) ขุนอินลูกคนสุดท้อง เป็นผู้สร้างกรุงศรีอยุธยา ดังนั้นเมืองเต็งจึงเป็นศูนย์กลาง หรือจุดเริ่มต้นของประชากรในท้องถิ่นภูมิภาคอินโดจีนทั้งหมด

             เมื่อตัดสินข้อพิพาทให้ยุติว่า ใครคือผู้มีอำนาจเหนือในระหว่างชาวลาว และกะเฉ่ ได้มีการตกลงกันว่า ผ่ายใดสามารถทำเฉลกกันผีและกันเสือได้สูงที่สุดก็จะได้เป็นาย พวกกะเฉ่ลงมือสร้าง แต่ทำได้ไม่สูงเท่าไร ส่วนพวกลาวทำเฉลวเอาขึ้นแขวนปลายยอดไม้ไผ่แล้วปล่อยให้ดีดขึ้นไปสูงลิ่ว เลยเป็นอันชนะได้เป็นนาย จนเมื่อไม่นานมานี้เอง พวกกะเฉ่ ก็ยังต้องส่งส่วยให้แก่ลาวตามที่ฝ่ายนี้ต้องการ ในสมัยก่อนเงินรูปีเดียวแลกข้าวได้มากเกินสี่คนหามเสียอีก

            หันหน้า หรือ กษัตริย์ ใช้คำนำหน้าว่า ขุน อยู่ ๑๕ ชั่วคน แล้วใช้คำว่าท้าว ๖ ชั่วคน ชื่อเมืองก็เปลี่ยนเป็น ลานสาง(Lan Sang) (คือช้างในภาษาสยาม ภาษาลาวไม่มีเสียงตัว ช) ซึ่งพระยาฤทธิรงค์(P'ia Riddhirong) กรรมาธิการฝ่ายไทยแปลว่า สถานที่ชุมนุมช้าง เนืองจากทิวเขาโดยรอยชื่อว่า สาง (ช้างในภาษาสยาม) นั่นเอง ต่อมาจึงได้เปลี่ยนชื่อเป็นหลวงพระบาง เนื่องจาพระพุทธรูปชื่อพระบางซึ่งสร้างที่ลังกา และได้นำมายังประเทศเขมร ผ่านหลวงพระบางไปเวียงจันทร์ บางกอก แล้วย้อนกลับมายังหลวงพระบางในที่สุด

            ในต้นศตวรรษนี้ หลวงพระบางถูกเวียงจันทร์ตีแตกหลังจากแยกจากกันไปเป็นเวลานาน เจ้าเมืองคือ เจ้าอนุราธ(Anurata) และโอรส ถูกจับเป็นเชลยส่งไปยังบางกอก และถูกจำขังอยู่ถึง ๑๒ ปี เมื่อสิ้นพระชนม์หลังจากนั้นอีก ๒๐ ปี หม่องตา(Mong Ta) ได้ขึ้นปกครองอยู่ ๑๒ ปี ถัดนั้นเป็นเจ้าหลวงเสริม(Chao Luang Serm) ซึ่งครองอยู่ ๑๙ ปี แล้วจึงถึงเจ้าเมืองคนก่อนซึ่งขึ้นครองเมื่อ ค.ศ. ๑๘๗๐ ชื่อ เจ้าหลวงอุ่นคำ (Chao Luang Un Khum)

๑๖. ความไข้กลางฤดูฝน - ถอยกลับบางกอก - เส้นทางสายอุตรดิตถ์

            ในเมื่อไม่สามารถทำงานได้ในฤดูฝน ลีโอโนเวนส์ จึงเดินทางกลับบางกอก บุชยังคงอยู่ตามความปรารถนาของเยา และข้าพเจ้าก็ส่งทาหร ๗๐ คน ลงไปยังหนองคาย ซึ่งเป็นที่เหมาะแก่อนามัยยิ่งกว่าเพื่อให้อยู่ในปกครองของพระยายมราชฯ แม่ทัพผู้กำลังเดินทางไปปราบฮ่อ อย่างไรก็ตามท่านผู้นั้นได้จัดการส่งทหารของเราทั้งพวกลงไปยังบางกอกทันที่ที่สิ้นฤดูฝน

            ฝนตกหนักอย่างสม่ำเสมอ และความไข้ก็ระบาดไปทั่ว ข้าพเจ้าจับไข้ล้มลุกคุกคลาน คนรับใช้ทุกคนป่วยหมด บุช ซึ่งเคยบ่นอุบอิบอยู่เป็นคราวๆ ก็อาการทรุด จนข้าพเจ้าต้องเอาเขาเข้ามานอนในห้องเดียวกัน เพื่อที่จะได้ดูแลได้ดียิ่งขึ้น

            เย็นวันที่ ๒๘ มิถุนายน ไข้ของเขาทรุดเพียบลงอย่างรวดเร็ว สักห้าทุ่มครึ่งก็เงียบไปจนข้าพเจ้าทั้งเหนื่อย ทั้งเจ็บไข้ สุดที่จะยอมรับได้ว่า เพื่อนผู้มีอายุเพียงยี่สิบเอ็ดปีตายจากไป แต่ความจริงที่น่าสลดใจอย่างสุดซึ้ง ก็เป็นเช่นนั้น

            ข้าพเจ้ากระทบกระเทือนใจมากที่เขาตาย แต่โชคดีที่ได้มิตร คือเจ้าเมืองพิชัย ช่วยเหลือทุกอย่างด้วยความกรุณาและรอบคอบอย่างที่จะหาที่เปรียบมิได้ ท่านได้จัดเตรียมฝั่งศพเพื่อนของข้าพเจ้าอย่างเรียบร้อยทั้งหาโลงให้ และจัดที่ฝั่งศพที่ใกล้วัดมหาธาตุ(Wat Tat) ในเมื่อเจ็บป่วยทั้งกายและใจครั้งนี้ ข้าพเจ้าก็ไม่เห็นประโยชน์จะอยู่ต่อไป แม้จะพอประคองตัวอยู่ได้ ก็ไม่มีสุขภาพที่ดีพอที่จะทำงานหนักในฤดูฝนได้อีก เห็นจะเป็นการดีกว่าหากจะกลับไปพักที่ยางกอกเพื่อเตรียมตัวสำหรับฤดูถัดไป

            วันที่ ๕ กรกฎาคม ข้าพเจ้าเข้าอำลาต่อเจ้าเมืองผู้ใจดีซึ่งมอบเรือให้เราหลายลำ แล้วหันหลังให้แก่เมืองหลวงพระบาง ที่นี่ภูมิทัศน์งดงามนัก แต่ไม่เหมาะแก่สุขภาพอนามัย ทั้งของคนแปลกหน้าและของชาวพื้นเมืองเลยในฤดูฝน ระบบทางระบายน้ำไม่มีเลย หลังจากฝนตกคราวหนี่งๆ กลิ่นไอต่างๆ ก็ลอยวนดูราวกับหมอกตก ความไข้ที่ระบาดก็ไม่ใช่ชนิดธรรมดา คนไข้จะอาเจียนอย่างน่ากลัว อาการทรุดหนักและตาย บางรายก็ภายใน ๑๒ ชั่วโมง นับจากอาการเริ้มปรากฏ ไม่เป็นเรื่องแปลกที่ชายฉกรรจ์ซึ่งยังสุขภาพดีเลิศอยู่ในตอนเย็นจะจับไข้ตอนกลางคืน และเช้าขึ้นก็กลายเป็นศพไปเสียแล้ว บางคนกลายเป็นบ้าไปเลย พวกชาวจีนกลัวท้องถิ่นนี้มาก ถึงหน้าฝนแล้วเป็นไม่ยอมอยู่แม้แต่รายเดียว พ่อค้าจะมาจากเมืองหนองคายและพิชัยในหน้าแล้ง แต่ก็รีบกลับก่อนจะถึงหน้าฝน

            การเดินทางล่องลงมาตามลำน้ำสะดวกรวดเร็วดีมาก ข้าพเจ้ามาถึงปากลายในตอนเที่ยงของวันที่ ๓ แม่น้ำเปลี่ยนไปจนจำไม่ได้ วังน้ำวนอันตรายมาก แต่คนเรือก็เชี่ยวชาญอย่างน่าอัศจรรย์ใจ

            เราออกจากปากลายพร้อมกับคนเจ็บ และการเดินแม้ระยะสั้นๆ ก็เหนื่อยเกินสำหรับพวกพวกเขาต้องหยุดพักที่เมืองว้า(WA) วันหนึ่งทางเดินสันปันน้ำใหญ่สะดวกสยายมาก แต่ลาดเขาด้านตะวันตกตลอดจนถึงที่ตั้งค่ายพักริมน้ำพัด(Nam Pat) หมู่บ้านที่ใกล้แม่น้ำเจ้าพระยาที่สุด เพื่อหาเรือให้ได้โดยเร็ว โชคร้ายที่มีคนตายไปคนหนึ่ง แต่ที่เหลือไปถึงยานดู่ได้โดยปลอดภัย พอได้เห็นแม่น้ำที่จะไปบางกอก เท่านั้นก็รู้สึกว่าดีใจกันทั่วหน้า เรือที่เราพากันล่องลงไปแม้จะเล็ก ก็ปรากฏว่าเป็นความเปลี่ยนแปลงที่ดีสำหรับพวกเราทุกคน

            เรามาถึงอุตรดิตถ์ ซึ่งมีหมู่บ้านรายเรียงตามแนวแม่น้ำฝั่งขวา และมีคนจีนอยู่มาก ตัวเมืองแบ่งเป็น ๓ ส่วน ส่วนเหนือคือท่าอิฐ(Ta It)  ส่วนกลางกับอุตรดิตถ์เป็นที่ตั้งจวนเจ้าเมือง และบ้านโพ(Ban Po) ซึ่งเป็นถิ่นชาวจีนตามที่ข้าพเจ้าได้เห็นและขอเรียกเช่นนั้น นับเป้นศูนย์กลางการค้าขายของลาว และสินค้าจากยูนนานที่จะส่งไปบางกอกหรือที่อื่นๆ อย่างไรก็ดีการขนส่งนั้นเป็นจุดอ่อนอยู่มาก ลงเป็นคนแปลกหน้าแล้วหาเรือที่จำเป็นสำหรับล่องลงไปไม่ได้เลย อุปสรรคในการเดินทางกลับยังมีมากกว่านั้นอีก พ่อค้าจึงมักเลือกเดินทางไปทิศตะวันนกโดยทางบก กลายเป็นว่าสินค้าราคานับเป็นพันๆปอนด์ ถูกขนไปยังมละแหม่งเสีย แทนที่จะลงมายังบางกอก

            ทิศตะวันตกของเมืองอุตรดิตถ์ มีเจดีย์วัดพระเถระ (Pra Ten) ขนาดย่อมๆ ทรวดทรงแบบไทยเปิดทองหลายชั้น แระตูซึ่งนับว่าเก่าแก่ บานใหญ่มาก และแกะสลักอย่างงาม เมรุตั้งศพซึ่งสร้างขึ้นบนแท่นหินนั้น มีผู้เล่าว่ายาว ๑๒ ฟุต กว้าง ๖ ฟุต และสูง ๒ ฟุต ปิดทองทึก ที่ตรงกลางเจาะช่องผ่าศูนย์กลาง ๖ นิ้ว สำหรับให้คนใส่เครื่องบูชาหรือทองคำเปลวลงไป บริเวณโดยรอบมีพระพุทธรูปจำนวนมาก เทียนบูชาทำด้วยขี้ผึ้งปักรายไป บางครั้งบางคราวผู้นับถือก็ใช้เป็นที่จุดบุหรี่ ดูออกจะน่าขันสำหรับคนนอก เพราะในขณะที่ชายคนหนึ่งกำลังจุดเทียนบูชาพระ อีกคนหนึ่งก็ถือบุหรี่รอโอกาสแล้วก็ชะโงกเข้าไปเอาบุหรี่จ่อเปลวไฟที่เดียว แต่ดูเหมือนว่าจะเป็นเรื่องปกติธรรมดา ไม่มีคนสนใจเลย พระภิกษุมีหลายรูป บางรูปก็ค้ายารักษาโรค และเครื่องรางกันภูตผีจนร่ำรวย

            จากอุตรดิตถ์ มีเส้นทางค้าไปยังแพร่ (P're) สวรรคโลก (Sawankalok) เมืองสัชนาลัยเก่า (Anciant Sajanalai) และสุโขทัย (Sukothai) ซึ่งมีตำนานน่าสนใจเล่าต่อกันมาดังนี้

            เจ้าอภัยคามณี (Chao Abhaya - Gaman) ราชาเมืองสุโขทัย ได้บวชเป็นฤษี ไปสำนักอยู่ที่เขาหลวง ทางทิศตะวันตก หลานสาวของพญานาคชำแรกมาจากใต้ดิน แปลงกายเป็นสาวงามมาอยู่ร่วมกับราชฤษีนั้นชั่วอาทิตย์หนึ่ง

            เมื่อจะพรากจากกัน พระราชาก็มอบแหวนให้นางวงหนึ่ง กับผ้าโพกผืนหนึ่งเป็นเครื่องหมาย และนัดว่าจะนำขบวนนางในชาวสุโขทัยแห่ออกมารับนางเข้าเมืองในวันที่กำหนด แต่พอถึงวัน เสด็จก็หาได้มาพบนางไม่ ต้องเสด็จกลับเข้าเมืองทั้งที่ทรงพิโรธ ทั้งนี้เพราะนาคกับมนุษย์นับวันคลาดเคลื่อนกันวันหนึ่ง เมือนางนาคพาโอรสมาตามที่กำหนดของนาง จึงไม่ได้พบผู้ใด ด้วยความโกรธและน้อยใจที่พระราชาผู้เป็นชู้รักเสียสัตย์ นางจึงทิ้งโอรสและสิ่งสัญญาณนั้นไว้ในอาศรมร้างของฤษี แล้วกลับรูปเป็นอย่างเดิม

            ในป่านั้นมีนายพรานสองคน กำลังเหน็ดเหนื่อยหิวน้ำอยู่พอดี ผ่านมาถึงที่นั้นพลางก็เถียงกันว่าที่นี่ไม่มีน้ำ ไม่น่าจะเป็นอาศรมของฤาษี จึงได้มาพบเด็กกับแหวนและผ้าโพกผมเข้าพอดี และได้พาเด็กนั้นไปเลี้ยงดู เรื่องนี้ว่าตามตำนานก็เกิดขึ้นใน พ.ศ. ๑๒๔๐ หรือ ค.ศ.๖๙๗

            เมื่อเด็กนั้นอายุได้ ๑๐ ขวบ ก็ตามนายพรานไปดูพิธีช่อฟ้าปราสาท ได้ตั้งข้อสังเกตว่ายอดปราสาทนั้นเอียง จะล้มไปทางทิศนั้นๆ ปรากฏว่ายอดปราสาทก็ถล่มลงตามปากว่าจริง มีผู่นำความไปทูล พระราชาจึงตรัสสั่งให้เบิกตัวนายพรานกับเด็กมาเข้าเฝ้าและเมื่อได้ทรงทราบเรื่องราวความเป็นมาของเด็กนั้น ก็ทรงตระหนักว่าเป็นราชโอรสของพระองค์ จึงประทานนามว่า อรุณราชการ (Arun Rajakuman) ระหว่างนั้น แม้จะเป็นราชอาณาจักรใหญ่ แต่สุโขทัยยังคงเป็นประเทศราชของกัมพูชา หรือพระเจ้ากรุงอินทปัตถ์(Inthapat) อยู่ ราชกุมารเป็นผู้แนะนำให้พระราชบิดาแข็งเมือง พระเจ้ากรุงกัมพูชาจึงส่งมนุษย์วิเศษ หรือ ขอมดำดิน (Khom Dam Din) มาดักจับผู้ก่อการกบฎ ตอนนั้นเจ้าชายน้อยอายุได้ ๑๓ พรรษา กำลังกวาดลานวัดอยู่พอดีขอมโผล่ขึ้นมาถามหาพระองค์ เลยถูกเจ้าชายสาปให้เป็นหิน ทรากคงปรากฏอยู่ทุกวันนี้ แต่กำลังกร่อนไปอย่างรวดเร็วสม่ำเสมอ เพราะชาวบ้านแกะสะเก็ดไปเป็นเครื่องรางกันภัย พันตรี เยรินี ไปชันสูตรลักษณะหินที่เหลืออยู่ ปรากฏว่าทรวดทรงท่อนกลางของรูปปั้นโบราณ เมื่อเจ้าชายเจริญพระชนม์ขึ้น ก็ได้อภิเษกสมรสกับธิดาของ พญาบาธรรมราช (P'ia Ba Tamarat) กษัตริย์แห่งศรีสัชชนาลัย

            กษัตริย์แห่งศรีสัชนาลัย กับอนุชา คือ พระกิตติกุมาร (P'ia Kithikuman) เสด็จลงเรือแจวสามสิบคนพายไปเมืองจีน พอไปถึงก็เกิดสุริยคราส จักรพรรดิจีนส่งคนมาถามสาเหตุ ขุนแก้วอมาตย์ (Khun Kao Amat) ก็รายงานว่าเพราะเจ้าชายทั้งสองพระองค์เสด็จมาเป็นการต้องกับคำทำนายที่มีมาแต่ก่อน จักรพรรดิจึงได้พระราชทานราชธิดาให้แก่กษัตริย์เมืองสวรรคโลก มอบราชสมบัติให้กึ่งหนึ่ง และมอบคนให้พันคนสำหรับพาราชธิดาไปส่งยังบ้านเมืองใหม่ คนเหล่านั้นได้มาตั้งหลักแหล่งอยู่ที่ เตาทุเรียน (Tao Turian) เหนือเมืองเก่า (Maung Kao) ในจังหวัดสวรรคโลกจึงเป็นแหล่งดินขาว และทำการเผาถ้วยชามสืบสกุลมาจนกระทั่งพม่าตีกรุงแตกจึงได้สูญวิชาไป พระกิตติการนั้นได้อภิเษกกับนางมาลิกา ราชธิดาเจ้านครเชียงใหม่

            เราเดินต่อไปถึงเมืองพิชัย ข้าพเจ้าได้รับความกรุณาอย่างมากจากพระยาอุตตรการณ์(P'ia Uttaraka) ผู่เป็นเจ้าเมือง และเป็นญาติกับมิตรข้าพเจ้าที่หลวงพระบางท่านหาห้องให้ข้าพเจ้าพักอยู่ในบ้านอย่างสะดวกสบาย ที่นี่เรามีโอกาสฟังเพลงไทย ซึ่งข้าพเจ้าชอบมากเสมอ และรู้สึกว่ามีเสียงระฆังกังวานชวนหีระลึกถึงน้ำตก ออกจะแปลกที่ได้ยินเสียงดนตรีไทยเล่นเพลง Yankee Doodle กับ Wait For The Wagon เสียด้วย

        น้ำท่วมล้นฝั่งแล้ว และคนจำนวนมากส่วนใหญ่เป็นหญิง ก็เล่นแข่งเรือกันลักษณะพิเศษเฉพาะของการแข่งเรือนี้ คือลูกเรือจะเป็นชายล้วน หรือหญิงล้วน ไม่มีปนกันเลย ผู้หญิงล้วนสาวๆอยู่ในวัยหาคู่ และอันที่จริงก็เป็นโอกาสหาคู่นั่นเอง พวกหล่อนมาท้าผู้ชายแข่ง ในเรือจำนวนมากมีพระอยู่มากกว่าคฤหัสถ์ บางลำก็เป็นพระล้วนๆ ถ้าจะคิดถึงกฏพรหมจรรย์ละก็ ออกจะดูเป็นเรื่องอื้อฉาวอยู่สักหน่อย

        พระยาอุตตรการณ์ บอกแก่ข้าพเจ้าว่า เมื่อไม่กี่ปีมานี้เกิดน้ำท่วมใหญ่ น้ำแดงขุ่นและปลาก็ถูกพิษเบื่อเมาจากพืชชนิดหนึ่งที่ชาวลาวเรียกว่า อีดำ (Idam) ซึ่งมีขึ้นอยู่แต่ในเขตแดนลาวเท่านั้น มีปลาสองชนิด คือปลาหมอ(Pla Maw) และปลาโฉม (Pla Chom) หนีไปได้ เพราะสามารถขึ้นจากน้ำหนีข้ามไปทางบกได้

        พวกลาวมีวิธีพิสูจน์สัตว์ด้วยน้ำ ตัวอย่างเช่นที่พระยาอุตตรการณ์ เล่าให้ข้าพเจ้าฟังว่า มีกรณีหนึ่งที่นายพรายยิงกวาง แล้วตามรอยไปจนถึงริมแม่น้ำ พบคนถือหอกปักอยู่ในรอยลูกปืนที่ตัวกวาง ต่างฝ่ายต่างอ้างว่ากวางเป็นของตน ชายคนถือหอกท้าให้นายพรานชี้รอยลูกปืนพอดีผู้พิพากษาท้องถิ่นมาพบเข้า และตัดสินให้พิสูจน์ด้วยน้ำ (ดำน้ำ) คนหนึ่งกันหน้าไปทางเหนือน้ำ อีกคนหนึ่งหันหน้าไปตามน้ำ พอได้สัญญาณก็ดำลงพร้อมกัน ชายถือหอกโหล่ขึ้นมาติดสินบนผู้พิพากษาก่อน ผู้พิพากษาก็รับแล้วบอกให้ดำน้ำลงไปอีก แล้วคนถือปืนก็โผล่มาติดสินบนบ้าง ผู้พิพากษาก็รับไว้อีก แล้วบอกให้ดำลงไปใหม่ ที่นี้คนถือหอกก็โผล่ขึ้นจากน้ำหายตัวไปเลยโดยไม่ได้เอาอะไรไป พอคนถือปืนโผล่ขึ้นมาอีกก็ถูกกล่าวหาว่าเป็นคนฆ่าอีกคนหนึ่งตาย เพราะไม่เห็นโผล่ขึ้นมาอีกเลยเป็นอันว่ากว่าจะไปได้ต้องเสียให้ผู้พิพากษาทั้งเสื้อผ้า อาวุธ ดินปืน และกวางตัวนั้นด้วย

๑๗.เดินผ่านเมืองน่าน

       ลีโนเวนส์ ตัดสินใจไม่ยอมกลับไปหลวงพระบางอีกในนาทีสุดท้าย นาย ดี,เจ,คอลลินส์(Mr.D.J. Collins) เพื่อนร่วมโรงเรียนเก่าของข้าพเจ้าซึ่งไม่ได้พบกันมาถึง ๑๒ ปี แล้วนั้น ได้ลาออกจากการสำรวจแห่งประเทศอินเดียมาร่วมงานกับข้าพเจ้าในสยาม

        ทหารเรือสามสิบคน ในความควบคุมของ เรือโท รอสมุสเซน (Lt. Rossmussen) ชาวเดนิช ช่างสรรพาวุธ เป็ฯหน่วยคุ้มภัยให้แก่เรา ข้าพเจ้าได้รับคำสั่งให้ติดต่อกับแม่ทัพสองท่านคือ พระยาราชวรากุล (P'ia Rajwaranakul)  แลพระยาพิชัย (P'ia Pichai) ซึ่งเป็นผู้รับพระราชบัญชาให้ออกมาปราบฮ่อ และให้ช่วยเหลือคุ้มครองกองสำรวจทุกประการ

        เราออกจากบางกอก ในวันที่ ๑๒ พฤศจิกายน ๑๘๘๔ ผ่านไชยนาท สถานีเก็บภาษีไม้สัก ถึงคุ้งน้ำประหลาดแห่งหนึ่ง ฝั่งซ้ายมีเนินเขาย่อมๆ สลับซับซ้อน และเลยนั้นไปแม่น้ำแยกออกเป็นสองแคว

        หลังจากแล่นเรือเลียบฝั่งขวาซึ่งมีเนินเตี้ยๆ รายไปพักหนึ่ง เราก็มาถึงนครสวรรค์

        การเดินทางแต่แรกมาจนถึงบัดนี้ นับว่าสะดวกสบาย และเราก็เดินทางต่อไปยังปากน้ำโพ (Paknam Po) อันเป็นที่บรรจบแควสองสายที่ไหลมาจากภาคเหนือของสยามซึ่งสยามเรียกว่าลาวนั้น กลายเป็นแม่น้ำใหญ่ที่เรียกว่าแม่น้ำเจ้าพระยา (Me Nam Chao P'ia)ในแม่น้ำมีเรือแพสารพัดชนิด บางแบบก็ไม่มีใช้กับแม่น้ำอื่นๆ แควใหญ่ (Kwei Yai) ที่ไหลมาจากน่านนั้น แคบและลึก แต่แควน้อบ(Kwei Noi) จากเชียงใหม่ตื้นและกว้างในบางแห่ง เช่นที่ ระแหง กว่างถึง ๘๐๐ หลา

        เราเดินทางต่อไปจนถึงอุตรดิตถ์ จึงขึ้นจากเรือ เดินบกไปยังเมืองน่านผ่านทางเมืองแฝก (Fek)

        ช้างบรรทุกจำนวนหนึ่งหนีไป ทำให้ข้าพเจ้าต้องเสียเวลา และชดเชยเวลาที่เสียไปในวันรุ่งขึ้นด้วยการเดินทางไปยัง ม.หิน^๑ (M.Him) รวดเดียว ๑๑ ชั่วโมง ช่วงหลังของระยะทางต้องใช้คบไต้ ให้แสงสว่างที่ทำจากลำไผ่แห้งเกรียมปลาย ฉวยเอาได้จากที่ขึ้นอยู่ข้างทางนั่นเอง

        ทางเดินต่อไปถึงเมืองน่าน ผ่านภูมิประเทศที่น่าสนใจ ทีทุ่งนากว้างที่ได้รับการชลประทานอย่างดี

        น่านเป็นเมืองที่เจริญที่สุดในถิ่นลาวพุงตำ ชาวเมืองล้วนร่ำรวย เจ้านครคนปัจจุบันนี้ ปกครองอย่างยุติธรรมและมั่นคงมากว่า ๖๐ ปีแล้ว เขาเป็นเชื้อสายคนที่นำทัพพม่าจากเมืองลา(La) มาให้ ถูกโจมตีที่ริมลำธารสามพัน (Sam Pam) ระหว่างที่มุ่งจะเข้าโจมตีเมืองน่าน เขาอายุได้สักสี่ปี เมื่อหนีพม่ามาจากเมืองสวรรคโลกใน ค.ศ. ๑๘๑๕ ลูกๆ ของเขามีตำแหน่งสำคัญในวงการบริหาร คนที่ทำผิดกฏหมายไม่เคยพ้นโทษไปได้เลย

๑ คงย่อจากม่อน ที่แปลว่าเนินเขา (ผู้แปล)

        ก่อนข้าพเจ้าจะมาถึงที่นี่ ๓ ปี เกิดน้ำท่วมใหญ่ เพราะฝนตกหนักจนลำน้ำยาว (Nam Yao) และน้ำยาง (Nam Yang) อันเป็นแควของลำน้ำน่านกลายเป็นทะเลสาบ แล้วตลิ่งก็ทะลายลง เมืองเอื้อน (Uen) เมืองยาง (yang) และเมืองยม (Yom) พังราบ คนตายไปเป็นจำนวนมาก กำแพงเมืองน่านซึ่งมีปริมณฑล ๗ ไมล์ ก็เสียหายด้วย แต่ได้ซ่อมแล้วเรียบร้อย

        ทุ่งนาปลูกข้าวเต็มทั่ว การชลประทานดี และมีผู้ระวังรักษามิให้บกพร่องได้ มีการปรับปรุงบึงแห่งหนึ่งให้เป็นอ่างเก็บน้ำโดยขุดดินมาพูนเป็นคันรอบ ส่งน้ำไปให้ที่นาได้นับร้อย เอเคอร์ อีกทั้งดินก็อุดมดี คำนวณอย่างคร่าวๆ จำนวนชายหญิงที่ส่งส่วยข้าวให้ฉางหลวงในเมืองนั้น มีถึง ๖๐,๐๐๐ คน ประชากรรวมทั้งแคว้น ข้าพเจ้ากะประมาณว่าคงมีราว ๒๕๐,๐๐๐ คน ในจำนวนนี้ ประมาณ ๕,๐๐๐ คน อยู่ในส่วนที่เป็นเมืองน่านตอนเหนือแม่น้ำโขง มีคนที่อพยพมาจากสิบสองปันนา และขมุ ที่มาจากหลวงพระบางเข้ามาตั้งหลักแหล่งอยู่มาก และจำนวนประชากรเผ่าเย้าและแม้วเพิ่มขึ้นตามลำดับ การปกครองเมืองน่านนับว่าเป็นยุติธรรม อาชญากรต้องได้รับโทษหนัก แต่นับว่าได้ผลทางการควบคุม ขโมยจะถูกตัดหัวเพราะเชื่อว่าการปล้นแทบทุกครั้งมักจะประกอบด้วยการฆ่าเจ้าทรัพย์ แม้ว่าในระยะ ๑๐ ปี อาจมีคนถูกประหารเพราะลักทรัพย์อย่างเดียวก็ตาม การลดหล่อนโทษก็อาจทำให้เสียชีวิตคนไปมากกว่านั้น

        ใกล้ๆต้นแม่น้ำน่าน ในบริเวณเดียวกันกับสันปันน้ำมีบ่อเกลืออยู่หลายแห่ง เป็นเหลือคุณภาพดี มีผู้ดูแลรักษาอย่างหวงแหน คนโดยมากเชื่อว่าถ้าไปทำอะไรไม่ดีผีมักจะทำร้ายเอาได้ มีอยู่สองสามคนเท่านั้นที่มีสิทธิพิเศษจะเข้าไปขุดเกลือ และต้องจ่าย ๑ รูปี ต่อเกลือ ๔ มุน(Mun) หรือประมาณ ๕๓๐ ปอนด์ บ่อนั้นลึกราว ๓๐-๔๐ ฟุต ว่ากันว่าตักน้ำขึ้นมา ๓ ถัง จะได้เกลือราว ครึ่งถัง ทำได้แต่ในหน้าฝน พอหน้าแล้งน้ำแห้งก็หยุดงาน ไม่มีร่องรอยปรากกว่าพบเหลืออย่างไร หรืออะไรทำให้นึกจะขุดบ่อตรงนี้ใครๆ ก็ว่าบ่อเกลือนั้นเก่าแก่แล้ว เมื่อไรได้มีการสำรวจทางธรณีวิทยา คงจะได้ผลว่ามีแร่ธาตุอุดมสมบูรณ์ที่เดียว

        คอลลินส์ กับ รอสมุสเซน เดินบกผ่านเมืองฮุ่ง (Maung Hung) ไปหลวงพระบาง แต่ข้าพเจ้าไปทางเรือ จากท่านุ่น ในแม่น้ำโขง ซึ่งเป็นทางที่เร็วกว่า

                     ระหว่างทางเราผ่านเมืองลวง   ( Maung  Luak)  ซึ่งเรียกว่าหงสาวดีแต่นั้นมา  ตั้งอยู่ในทุ่งราบกว้าง  ๖  ไมล์ ยาวประมาณ ๑๐ ไมล์  มีเนินสูงชันล้อมรอบ  ที่สูงจากระดับกินในทุ่งขึ้นไปประมาณ   ๒๐๐ ฟุต  คือภูเขาไฟสองลูกซึ่งยังระอุอยู่  มีชื่อที่รู้จักกันว่าภูไฟใหญ่  ( Pu Fai Yai )  และภูไฟน้อย  ( Pu Fai Noi )

                    ข้าพเจ้าแวะดูภูไฟใหญ่   ไต่ตามทางเดินขึ้นไปถึงยอดวัดรอบขอบปากบ่อโดยรีได้ ๑๐๐ หลา  โดยขวาง ๕๐ หลา ดูเป็นรูปไข่ ด้านหนึ่งดูสูงกว่าอีกด้านหนึ่ง ๕๐ ฟุต เหมือนส่วนตัดเฉียงรูปกรวยมีโพรง     พรอนลึก ๆ ควันลอยขึ้นมาเป็นกลุ่ม ๆ บางแห่งมีกลิ่นเหม็นถ้าเอาไม้แห้งเข้าไปจ่อปากโพรงเหล่านั้นจะเกิดเสียงเหมือนเป้าสูบไฟ  แล้วไม้นั้นก็จะติดไฟลุกเป็นเปลวไฟทันที  แต่บางโพรงก็มีแต่ควันคลุ้มตลบ  ไม่มีเปลวไฟหรือเสียงอย่างที่ว่า  เวลารุ่งสางมีหมอก  และเวลาแดดจัดควันจะน้อยลง  แต่เปลวไฟหรือเสียงจะเกิดมีปรากฏขึ้นเสมอ  คนทั่วไปกลัวภูเขาไห  และถือว่าเป็นปีศาจร้าย  แร่ที่พบในภูเขาไฟได้แก่กำมะถันและทราเวอร์ไทน์ ( Travertine)  อิเก็นกีเซล   (สินแร่เหล็กดินเหนียว  ซึ่งมีมากั่วไปในสยาม)  นั้น เวลาร้อน ๆ จะอ่อนนิ่ม บดด้วยนิ้วก็ละเอียดเป็นผง  และยังมีเกลืออลูมินา  โปแตส แร่อาลัม เหล็กเปรอกไซด์ อย่างแห้งไลโมไนท์ และกำมะถันละลาย

                    เมื่อมาถึงท่านุ่นเราก็ลงเรือ  ล่องไปตามลำแม่น้ำ  ยิงนกยูงได้จำนวนมาก  เพราะมีชุมเหลือเกิน  คราวหนึ่งเห็นนกยูงตัวหนึ่งดิ้นปัด ๆ อยู่บนกาดทราย  คนเรือบอกว่ามันถูกเหยี่ยวขนาดเล็กโฉบตีและเกาะอยู่ใต้ปีก  ด้วยเหตุที่คิดเอาเองว่ามีนคงจะยุ่งอยู่กับเรื่องนั้นแล้วเราคงจะจับมันได้โดยง่าย  เราก็หยุดเรือเข้าฝั่ง  แต่พอถึงฝั่งเข้าไปใกล้   เหยี่ยวก็บินร่อนหนีไป  และนกยูงกิวิ่งหัวซุกหัวซุนเข้าป่าไปได้  คนเรือบอกว่า  นกยูงหนีไปไหนไม่ได้เพราะเหยี่ยวซึ่งตัวเล็ก  โตกว่านกกระจอกบ้านไม่ถึง ๒ เท่านั้นจะกลับมาโฉบตีมันใหม่เป็นพัก ๆ และดูดเลือดกินเนื้อเหยื่อ  ทั้ง ๆ ที่ยังเป็น ๆ อยู่เช่นนั้นเอง

                    เราไปดูถ้ำที่อยู่ตรงข้ามปากน้ำอู  ทางขึ้นมีขั้นบันไดทำให้เดินสะดวก  ถ้ำนั้นไม่ใหญ่นัก  แต่มีรูปเคารพอยู่ประมาณ  ๑๐๐ - ๒๐๐ รูป ขนาดสูงตั้งแต่ ๓ นิ้วขึ้นไปถึงหลาย ๆ ฟุต กลางถ้ำมีเจดีย์เล็ก ๆ ทรวดทรงงาม  กระจ่างตาจับแสงตะวันเรือง

๑๘.   ปฏิบัติการปราบฮ่อ

                    เมื่อเรามาถึงหลวงพระบางนั้น  พระนาพิชัยพร้อมด้วยกองทหารชาวหลวงพระบางได้เดินทางไปยังทุ่งเชียงคำแล้ว  ข้าพเจ้าไปเฝ้าเยี่ยมเจ้านครผู้ชราซึ่งแม้จะทรงจับหืดก็ยังมรอนามัยดี  และโปรดให้โอรสองค์ใหญ่  คือเจ้าราชวงศ์ ( Chao Rajawong )  เป็นผู้พาข้าพเจ้าไปยังทุ่งเชียงคำ

                    คอลลินส์ และ  รอสมุสเซน นำกองช้างจากน่านมาถึงหลวงพระบาง  แต่ข้าราชการเมืองน่านไม่ยอมเดินทางต่อจากนี้ถ้าไม่ได้รับคำสั่งจากบางกอก  ในเมื่อสิ่งจำเป็นรีบด่วนที่สุดขณะนี้คือเสบียง  เราจึงขนข้าวบรรทุกช้างไปให้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้  แล้วออกเดินทางตามพระยาพิชัยและกองทัพไป  ข้าพเจ้าแปลกใจมากขึ้นทุกวันที่ได้เห็นว่า  การเคลื่อนขบวนทัพที่ประกอยด้วยคนจำนวนมากนั้น  ทำได้เร็วและคร่อง  แม้หนทางจะทุรกันดาร

                    เมื่อถึงบ้านแล ( Ban Le)  เวียงแสน (Wieng Sen)  ข้าพเจ้าได้รับบันทึกจากพระยาพิชัยเป็นเนื้อความห้ามมิให้ข้าพเจ้าเดินทางไปยังเชียงคำ  เนื่องจากเสบียงค่อนข้างขาดแคลน  กุลีขนส่งของเราก็หนีหายตัวไป  แต่ข้าพเจ้าก็ได้ส่งช้างที่บรรทุกข้าวทั้ง ๙ เชือกไปล่วงหน้า ตามที่กะกันไว้นั้น  กองทัพของพระยาราช ฯ จากหนองคาย  กับกองทัพพระยาพิชัยจากหลวงพระบางจะมาบรรจบกันที่ทุ่งเชียงคำตามกำหนดนัด  เพื่อร่วมกันโจมตีที่มั่นของฮ่อ  หากฝ่ายหลังนี้ไม่ยอมจำนนโดยดี

                    พระยาราช ฯ เป็นข้าราชสำนักมาแต่รุ่นหนุ่ม  และไม่สู้พอใจนักที่ได้รับพระราชบัญชาให้มาทำงานร่วมกับพระยาพิชัย ซึ่งเป็นคนบ้านนอก  ยิ่งกว่านั้นท่านยังดูหมิ่นพวกฮ่ออย่างมาก  จำแน่ใจว่าเพียงแต่ท่านมาให้เห็นตัว พวกนั้นก็คงแตกหนีหรือยอมแพ้  ดังนั้นท่านผู้นี้จึงเดินทัพมาช้า ๆ และหวังว่าจะได้เสบียงจากฝ่ายข้าศึก  ดังทีนโปเลียนเคยหวังมาแล้ว

                    พระยาพิชัยกระตือรือล้นที่จะทำการตามหน้าที่ที่ได้รับมอบหมายมาให้สมบูรณ์จึงเร่งรัดเดินทางทุรกันดาร  ขึ้นเขาลงลงห้วยไปทั้ง ๆ ที่จำนวนรทหารมีมากและเสบียงน้อยไปถึงทุ่งเชียงคำตามเวลาที่กำหนดนัด  แต่เนื่องจากไม่ชินต่อการบังคับบัญชา  กองทัพทั้งกองก็เลยหย่อนระเบียบวินัย  พวกฮ่อรู้ตัวและวางกำลังต่อต้าน  ท่านจึงตั้งที่มั่นลงห่างจากค่ายพวกฮ่อประมาณ ๒ ไมล์ และคุมกองทัพอยู่ ณ ที่นั่นนานกว่าเดือนหนึ่ง  รอข่าวสหายศึกซึ่งกำลังเดินทางมาอย่างช้า ๆ ตามสบาย กว่าจะมาถึงพร้อมหน้ากัน และพระยาราช ฯ ก็ไม่พอใจ "ทหารบ้านนอก" อย่างยิ่งเสียอีกด้วย โดย "ทหารบ้านนอก"  ได้พยายามทำทุกอย่างที่จะได้ให้บังเกิดผลสำเร็จ  ทั้งที่ต้องฝ่าฟันความยากเข็นอย่างสุดแสน  และยอมทำตามคำบัญชาของพระยาราช ฯ ทุกประการ  พระยาราช ฯ ตั้งค่ายห่างจากพวกฮ่อมากขึ้นไปอีกและเชื่ออย่างมั่นคงว่าพวกฮ่อคงจะทิ้งค่ายหนีไปแล้ว  เมื่อได้ข่าวว่าท่านมาถึงกองลาดตระเวนของท่านก็มารายงานว่าได้ยินเสียงนกในบริเวณนั้น  ท่านจึงได้ออกไปลาดตระเวนดูด้วยตนเอง  แต่พอเข้าในเขตวิถีกระสุน  ก็มีเสียงปืนกระหน่ำออกมาห่าใหญ่เป็นการยืนยันให้ท่านเชื่อว่าค่ายฮ่อนั้นยังไม่ร้าง  ท่านต้องรีบถอนกลับโดยด่วน  และแล้วก็วางแผนจะเข้าโจมตีพวกฮ่อให้แตกพ่ายไป  อย่างที่ท่านว่า - ในครึ่งชั่วโมง

                    ตอนนั้นเองที่ข้าพเจ้าพร้อมกับคอลลินส์  และรอสมุสเซน เดินทางไปถึงทุ่งเชียงคำตามที่พระยาพิชัยได้จดหมายเรียกให้ไปพบนายทหารทั้ง ๒ ท่านนั้น เพื่อปรึกษาการงานพวกฮ่อได้เริ่มปฏิบัติการอย่างโหดเหี้ยมตามปกติในเขตนี้แล้ว  มีผู้พบศพชาวลาว ๒ ศพคอขาดจมอยู่ในลำธาร  และข่าวความทารุณโหดร้ายของพวกฮ้อก็เล่ากันอื้อฉาว  พวกฮ่อส่งหน่วยลาดตระเวนมาคอยดักจับผู้สื่อข่าวหรือคนที่เปะปะออกมาจกค่ายทหาร  ขมุเคราะห์ร้ายคนหนึ่งถูกจับตัวไปตัดนิ้วและใบหูออก  แล้วจึงถูกส่งตัวกลับมา  เป็นการขู่ขวัญพวกกองลำเลียงเสบียง  ภรรยาของชายผู้นี้ก็ถูกจับตัวไปด้วย  และในเมื่อหล่อนมีครรภ์อยู่ก็เลยถูกฆ่า  เพราะเชื่อกันว่าเลือดของเด็กในครรภ์นั้น  นำมาทำให้เป็นผงแล้วมีอำนาจพิเศษในการฆ่าศัตรู  ส่วนเหรียญเงินเอามาเป็นลูกปืนศักดิ์สิทธิ์  ยิงศัตรูตายทุกนัด

                    วันที่  ๒๒  กุมภาพันธ์  เราไปถึงสนามรบ  หาฤกษ์ได้ว่าควรลั่นกระสุนโจมตีนัดแรกในเวลา ๑๐ โมงเช้า พอ ๑๑ โมงเช้า ทหารก็กำลังรุกหนักกระหน่ำปืนใหญ่อยู่อื้ออึง

                    รอสมุสเซน  กับข้าพเจ้าเคลื่อนเข้าไปอยู่ในระยะ     ไมล์  จากที่มั่นของฮ่อจึงเห็นปฏิบัติการทุกขั้นตอนอย่างชัดเจน  ที่มั่นนั้นยาว  ๔๐๐ หลา  กว้าง  ๒๐๐ หลา  มีกอไผ่เป็นรั้วทำให้มองทะลุเข้าไปได้โดยยาก  มีหอรบ ๗ หอ สูง๔๐ ฟุต มีควันลอยออกมาจากทางนั้นเป็นระยะ ๆ แสดงว่ากำบังทำกิจกรรมบางอย่างอยู่ภายใน  ด้านเหนือ ตะวันตก และตะวันออกเป็นทุ่งนาโล่ง ๆ แต่ด้านใต้เป็นป่าทึบ  กองทัพฝ่ายสยามแบ่งเป็น ๒ ส่วน ทหารที่มาจากหลวงพระบาง พิชัย และสุโขทัย ล้อมอยู่ด้านทิศเหนือรายไปตะวันออก  ทหารหนองคายล้อมอยู่ทิศตะวันตกไปทิศใต้  เราสามารถแลเห็นได้ชัดเจนทั้งทิศเหนือและทิศใต้  ฝ่ายรุกตั้งแถวคืบหน้าเข้าไปแถวละราว ๕๐ คน  แต่ละชุดมีธงช้างพื้นขาวหลายคัน และปืนใหญ่กระบอกสั้นขนาด ๖ ปอนด์ ยี่ห้ออาร์มสตรอง ๑ กระบอก รุกเข้าไปซ่อนอยู่หลังเครื่องกำบังชั่วคราวที่พวกทหารโล่ลวงหน้าเข้าไปทำไว้  โล่ที่ว่านั้นเป็นไม้ไผ่ขัดเตะ ๒ ชั้น หนักมาก และผู้ถือมักถูกกระสุนบริเวณขาและแขน  ซึ่งไม่มีเครื่องกำบัง

                    ต่างฝ่ายต่างกระหน่ำปืนเข้าใส่กัน  แต่เท่าที่เห็น มีผลก็แต่ทางเสียงท่านั้น  ที่ได้ผลจริง ๆ ก็คือปฏิบัติการด้วยอาวุธสั้น  ฝ่ายสนามรุกเข้าไปห่างจากที่มั่นของฮ่อไม่เกิน ๑๐๐ หลา  และพยายามสร้างรั้วค่ายชั่วคราวขึ้นอีก  หลายคนถอยออกจากที่มั่นเป็นกลุ่มกลุ่มละ ๒-๓ คน เอาผู้ที่บาดเจ็บขึ้นหลังม้าหรือหามมา  ดูพวกเขาไม่ค่อยใส่ใจกับบาดแผลนัก และมีกำลังใจดีมากทีเดียว

                    รางบ่ายสองโมงเย็น  ทั้งสองฝ่ายก็หยุดยิง  สงบปฏิบัติการชั่วคราว  พอสามโมงก็เริ่มยิงกันอึกเอาเป็นเอาตาย  ไม่ช้านักก็มีข่าวว่าพระยาราช ฯ บาดเจ็บ  เพราะถูกลูกกระสุนหนักถึง ๒ ปอนด์ ซึ่งแฉลบเลียบริมศาลเจ้าที่ท่านยืนอยู่  เข้ามาถูกบริเวณขา

                    จนถึงเวลาเย็น  ก็ยังยืดที่มั่นไม่ได้  การระดมยิงยังมีอยู่จนตลอดคืน  และเสียงตะโกนด่าทายจากทั้งสองฝ่ายก็ดังสนั่นไปไกล  รู้กันทั่วว่าพวกฮ่อนั้นติดฝิ่นงอมแงมเข้ากระดูกดำ  ถ้าถูกยิงกระหน่ำอยู่ตลอดคืนจนไม่มีเวลาได้หลับก็จะอิดโรยมาก  วันนั้นฝ่ายสยามเสียกำลังพลไปมากข้างพระยาพิชัยตายไป ๑๕  นาย  บาดเจ็บ ๒๐ นาย ส่วนด้านพระยาราช ฯ นั้น ตายและบาดเจ็บรวมกันไม่ต่ำกว่า ๕๐ นาย

                    ฝ่ายสยามเริ่มใช้ยุทธวิธีล้อม  แล้วโอบเข้าโจมตีที่มั่นของฮ่อเป็นคราว ๆ แต่ในเมื่อไม่มีการนัดร่วมกำบังเข้าตีพร้อม ๆกัน จึงถูกต้านจนต้องถอยกลับและสูญเสียมาก ค่ายรบฝ่ายสยามมีคนเจ็บเต็มทุกวัน  คอลลีนส์กับรอสมุสเซน  ทำหน้าที่หมอสนามทำแผลให้คนกว่าวันละ ๔๐ ราย บาดแผลบางคนต้องพยาบาลอยู่เป็นชั่วโมง ๆ รอสมุสเซนนั้นประสาทแข็งพอที่จะทำผ่าตัดได้ด้วย  ถึงแม้วิธีที่เขาเอาลูกกระสุนออกอาจจะทำให้หมอจริง ๆ ตาเหลือกหากได้มาเห็น  แต่ก็ทำให้คนเจ็บหายเดือดร้อนไปได้เหมือนกัน

                    วันหนึ่งเหตุการณ์สงบดี  ข้าพเจ้ากับรอสมุสเซน  ออกไปตระเวนห่างจากที่มั่นของพวกฮ่อสัก  ๔๐๐  หลา  พอสังเกตเห็นว่าหลังคาหอรบนั้นมุงหญ้า  รอสมุสเซน  ซึ่งเป็นทหารเหล่าสรรพาวุธจึงแนะนำพระยาพิชัย  ซึ่งตามมาเตือนเราให้ถอยกลับในทันทีนั้นว่าควรใช้ลูกกระสุนเพลิงยิงเผาหลังคาหอ  เป็นอันตกลงกันว่าจะรับความคิดนี้ไปให้ทหารยามปฏิบัติ

                    มีการสร้างร่างร้านไม้ไผ่ขึ้นตรงข้ามหอรบเหล่านั้น  สูงราว ๔๐ ฟุตเท่ากัน  แล้วก็ขนปืนใหญ่กระบอกสั้น (เฮาวิตเซอร์) ขึ้นไปบนยกพื้น  อัดติดปืนเข้าที่ด้วยหญ้าใช้แทนสำลี  ใช้กรวยไม้กรอกดินประสิว  แล้วยิงทิ้งทันที เมื่อได้สัญญาณปืนของพระยาพิชัยสะท้อนเสเสียงตอบมาจากทางด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือ  และหอรบนั้นก็ลุกไหม้เป็นเปลวขึ้นฉับพลันนั้น  แต่ปืนด้านอื่น ๆ เล่า ข้าพเจ้าทราบข่าวว่า  กระสุนปืนลูกหนึ่งหล่นมากลางหมู่ทหารสยามที่นั่งสูบบุหรี่ปุ๋ยอยู่รอบ ๆ ร่างร้านนั้นเอง  พวกฮ่อนั้นพอเห็นหลังคาติดไฟรู้ว่าเป็นอันตรายก็รับรื้อแย่งสิ่งที่ติดไฟได้ลงเสียจนหมด  อย่างไรก็ตามหอรบด้านตะวันออกเฉียงเหนือก็มอดไหม้ไปแล้ว

                    คราวนี้ก็มีแผนการใหม่  ให้ทหารตั้งแนวรุกขนานกันเป็นแถว  หอยเชื้อเพลิงเขาไปสุมรั้วค่ายแล้วจุดไฟเผาค่ายไปเสียทั้งหมด เสียเวลาหาที่มั่นกันหลายวัน  แต่พอเอาไปกองไว้หน้าแนว  พวกฮ่อได้ลอบมาจุดไฟและระดมยิงจนฝ่ายสยามต้องถอยทัพ  เพิ่มจำนวนคนเจ็บและตายให้มากขึ้นไปอีก

                    พวกฮ่อใช้อุบายออกลาดตระเวนกลางคืน  แต่ละคนหิ้วถุงใส่ดินปืนราวสองออนซ์ไปด้วย  ใช้จุดโยนใส่ชาวสยาม  แสงไฟจะทำให้เห็นตัวเหยื่อได้ชัดเจนพอที่จะแทงเสียด้วยหอกได้  แล้วก็คืบคลานไปยังค่ายพักของตน  ชาวสยามมักจะระดมยิงไปในทิศทางที่เห็นแสงไฟเลยเป็นผลให้พวกเดียวกันเองเจ็บไปบ้างตายไปบ้าง  ฮ่อพวกนี้เคยถูกจับได้คนหนึ่งแต่บอบช้ำหนัก และถึงแก่ความตายจากคืนที่ถูกจับได้นั้นเพียงวันเดียว

                    เสือ  ก็เป็นปัจจัยที่เพิ่มความลำบากให้แก่เรา เพราะมันชอบโผล่เข้ามาในเวลาที่กำลังมีเสียงเอะอะเอ็ดตะโร  คราวหนึ่งมาคาบคนคนของเราไปถึงสองคน  กองทัพฝ่ายสยามอยู่ในสภาพที่น่าสังเวชมาก  ในเวลากลางคืน  ข้าพเจ้าเองแม้ว่าจะมีเสื้อผ้าแห้งเพียงพอ ก็ยังถึงแก่สั่นด้วยความหนาว  แต่พวกทหารต้องนอนบนดินชื้นโดยไม่มีเครื่องปกคลุม  อาหารปันส่วนแต่ละวันก็มีแต่ข้าวไม่กี่ออนซ์ กินกับอะไรเท่าที่จะหาได้ในป่า  แต่ถึงอย่างนั้นก็ไม่เคยได้ยินเสียงบ่นเลยสักคำ  ตอนกลางคืนพวกเขาจะจับกลุ่มกันพวกละสองสามคน  ย่องเข้าเขตที่มั่น เที่ยวมองหาของกิน  บางทีเคยได้ยินเสียงตะโกนล้อกันบ้าง  ด่ากันบ้างทำยองไสหัวให้อีกฝ่ายให้ไปอยู่กับพวกฮ่อ ซึ่งเป็นต้นเหตุของความทุกข์ร้อนทั้งปวง  ดูราวกับกำลังออกไล่ราวกวางหรืออะไรเช่นนั้น

                    แม่ทัพ  คือพระยาราช ฯ ก็ไม่ใช่จะดีไปกว่านัก ถ้าหากไม่ต้องบาดเจ็บเสียเช่นนั้นก็อาจเป็นได้ที่ท่านจะเข้าโจมตีที่มั่นโดยรีบร้อน  เพราะท่านเป็นคนกล้าหาญมากและทหารก็คงจะทำตามท่านไปทั่วทิศ  แต่ท่านก็ทำอะไรไม่ได้เลย  เวลากลางวันอากาศร้อนจัดแมลงวันก็ชุม  ในเมื่อท่านไม่มีเครื่องป้องกันตัวให้พ้นจากแมลงวันเหล่านั้น ข้าพเจ้าก็ต้องสละเต๊นท์ของตนให้ท่าน  และพนานามชักชวนให้ท่านเลิกการปิดล้อม  และถอยทัพกลับไปเชียงขวางเพื่อพักพลและเตรียมการหาเสบียงใหม่  ข้าพเจ้าเสนอว่าหากท่านเฝ้าอยู่พวกฮ่อก็คงจะหนีไป  แล้วท่านก็จะเปลืองแรงเพียงพยายามป้องกันไม่ให้พวกนั้นหวนหลับมาอีกได้เท่านั้นข้อเสนอนี้ทำให้ท่านประหลาดใจมาก  เพราะจนถึงขณะนั้นท่านยังนึกอยู่ว่าโอกาศที่จะเอาชนะพวกฮ่อได้ยังมีอยู่  ข้าพเจ้าเรียนแก่ท่านว่าตามสถานการณ์พอที่จะเท่าปรากฏ  เราไม่มีทางที่จะล้อมจับพวกฮ่อได้สำเร็จ  เพราะพวกนั้นมีเสบียงอาหารสมบูรณ์พอที่จะทนอยู่กับความคิดเดิมคือไม่ยอมถอย  ตอนนั้น  มีข่าวว่ากองโจรฮ่อจะเดินทางมาจากสบเอ็ด (Sob Et ) และอาจจะไปเมืองไลผ่านทางสอน (Sawn ) และสบเอ็ด  โดยให้พระยาพิชัยเป็นผู้พาไป  เนื่องจากท่านผู้นี้เป็นผู้ตรวจการหลวงพระบางและอาณาเขตบริเวณนี้อยู่ในความรับผิดชอบของบท่านก็เป็นอันตกลงตามนั้น  หลังจากอยู่ที่ทุ่งเชียงคำได้ ๒๐ วัน เราออกเดินทางพาเอาคนเจ็บในกองทัพของพระยาพิชัยไปด้วย  พอมาถึงบ้านเล (Ban Le) เราก็หยุดพักดูแลคนเจ็บ ๒-๓ วันแล้วเตรียมการที่จะสั่งพวกเขาไปหลวงพระบาง  รอสมุสเซนล้มป่วยลงด้วย  เราจึงส่งเขากลับไปพร้อมกับคนเจ็บทั้งนั้น  และนำทหารเรือไปด้วยพียง ๑๕ คน เพื่อเป็นหน่วยป้องกัน

๑๙. สู่เมืองเต็ง (Teng)  -  เผ่ากะเฉ่  (Ka Che)

                    เราหยุดพักอยู่หลายวันที่ชุมนุมชาวแม้วแห่งหนึ่ง  ซึ่งมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกลับพวกฮ่อที่ทุ่งเชียงคำ  ในชุมนุมนั้นมีตัวแทนเผ่ากะเฉ่กว่า  ๒๐๐ คน  พวกนี้ได้ถูกยุยงให้ก่อการกบฏขึ้นเมื่อไม่กี่ปีมานี้  ปรากฏว่าตายเพราะถูกฆ่าและเพราะอดอาหารไปกว่าครึ่งหนึ่ง  โดยปกติพวกนี้ถูกเรียกว่า  ข่ากะเฉ่  (แปลว่าทาส) ตั้งถิ่นฐานอยู่จามบาดเขาทั่วไปในเขตหลวงพระบาง  เป็นหมู่บ้านเล็ก ๆ เส้นเขตกั้นแกนหมู่บ้าน    เป็นสิ่งที่เคารพในศาสนา  โดยเฉพาะจุดที่เส้นทางตัดกันซึ่งจะมีเครื่องหมายกำกับอยู่เสมอ  มีการถางป่าอยู่เรื่อย ๆ เพื่อหาที่ดินใหม่สำหรับเพาะปลูกเพิ่มขึ้นทุกปี  หมู่บ้านใดมีที่ดินน้อยไม่พอหมุนเวียนเพาะปลูกให้ครบรอบ ๗ ปี  ก็จะต้องส่งสมาชิกของหมู่บ้านนั้นบางส่วนออกไปหาที่ทกินตามลาดเขาแห่งอื่น

                    เผ่าที่รู้จักกันดีมี ขมุ ขแม (Kame) ปาย(Pai)  ละม็ด(Lamet)  บิด(Bit)  และฮก  (Hok)  ครั้งหนึ่งพวกเหบ่านี้เคยติดต่อแต่เฉพาะกับหลวงพระบางแต่หลังจากการกบฏแล้ว  กว่า  ๒๐,๐๐๐  คน  ได้เดินทางไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในเขตเมืองน่าน  กิจการค้าไม้ในเขตสยามอาศัยแรงพวกนี้เป็นส่ายใหญ่  เนื่องจากเป็นพวกชำนาญป่า  แข็งแรง  ทำงานหนักและยินดีรับค่าแรงน้อย  พวกเขานับถือผี  พิธีกรรมประกอบด้วยการร่วมกินเลี้ยงในศาลาเจ้าผี  ซึ่งตอนกลางสร้างเตสายาว ๆ ไว้เป็นที่ย่างขาควายสำหรับเลี้ยงนั้น  แล้วก็มีเหล้าหมักเองไว้ดื่มล้างคอควบไปด้วยทีละมาก ๆ พวกกะเฉ่ไม่มีภาษาเขียน  มีนิทานเล่ากันว่าครั้งหนึ่งนานมาแล้ว  กษัตริย์ของพวกข่ามาเยือนหลวงพระบาง  ได้พบบ้านเรือนที่สร้างด้วยอิฐและหินปูน  เมื่อสอบถามได้ความว่าปูนนั้นทำมาจากหินแล้วก็ได้กลับมาบอกแก่ราษฎรของตนให้ทดลองทำปูนดูบ้าง  ความยากอยู่ที่การสะกัดหินปูน  ซึ่งกษัตริย์ได้บอกให้ใช้มีดผลปรากฏว่ามีดหักหมด  ราษฎรจึงพากันโกรธแค้น  และฆ่ากษัตริย์องค์นั้นเสีย  แต่แล้วก็ต้องเสียใจในภายหลัง  เพราะกษัตริย์พระองค์นั้นเป็นผู้เดียวที่รู้จักเขียนภาษาข่า  เพื่อที่จะไม่ให้วิขาการเขียนภาษาข่าสูญหาย  ก็มีผู้เสนอให้นำเนื้อของกษัตริย์มาทำเป็นหารแบ่งกันกิน  แต่ปรากฏว่าไม่ได้ผล  และวิชาการเขียนภาษาข่าก็สูญไปนับแต่นั้นมา  เวลาส่งข่าวถึงกัน  ต้องใช้วิธียากไม่เป็นเครื่องหมายประกอบ  ยิ่งมีรอยบากมาก  แปลว่าผู้ส่งข่าวมีศักดิ์สูง  ถ้าเป็นข่าวด่วนก็มีพริกเม็ดหนึ่งกันขนนกอันหนึ่งกำกับไปด้วย  หมายความว่าให้ดำเนินการโดยรีบเร่ง  และรวดเร็ว

                    วิญญาณของกษัตริย์ข่าพนักอยู่ในหลวงพระบาง  และยังมีพิธีบวงสรวงประจำวันมาจนกระทั่งเร็ว ๆ นี้ ถ้ามีใครล้มเจ็บลง  ก็มีพิธีเอาไม้มาหักดู  วิธีการหักไม้นั้นจะเป็นสิ่งแสดงว่าสัตว์ที่จะต้องนำมาฆ่าบูชาเพื่อเอาใจผีร้ายนั้น  เป็นหมู หรือ ไก่ หรือ สุนัข  กันแน่

                    มีนิทานเรื่องหนึ่ง  ว่าด้วยต้นตอกรณีพิพาทระหว่างข่าสองเผ่า คือ ข่าบิด  ซึ่งอยู่บริเวณสันปันน้ำหลัก  ได้รับเชิญไปกินเลี้ยงกับพวกข่าที่อยู่ทางตอนเหนือของลำน้ำอูครั้งนั้นถึงแก่ล้มช้างลงทำอาหาร  เพื่อเป็นการให้เกียรติแก่แก  ต่อมาพวกข่าบิดจัดงานเลี้ยงตอบแทนบ้าง  แต่หาช้างไม่ได้  ก็เอาเม่นมาทำอาหารแทน  พอข่าน้ำอูมาเห็นเข้าก็โกรธมากที่มีเนื้อมาเลี้ยงน้อย  ถึงกับลุกขึ้นกลับมาจากงานเลี้ยงทันที  และได้กล่าวว่า " ข้าให้เจ้ากินสัตย์ใหญ่ที่สุดในป่าทั้งตัว  แต่เจ้าซิมีสัตย์ที่คงจะใหญ่กว่าช้างเสียอีก  เพราะขนมันยังแข็งเหมือนท่อนไม้  แล้วกลับให้ข้ากินเนื้อมันนิดเดียว  พวกเจ้าทรยศคดโกง  ข้าจะไม่ยุ่งเกี่ยวกับเจ้าอีกแล้ว "  เมื่อมาถึงเมืองสอน  เราได้พบกองทหารอาสา  ซึ่งตั้งมั่นอยู่ที่นั่นมาหกเดือนแล้วและกินเสบียงอาหารที่มีอยู่จนหมดโดยมิได้คิดที่จะแสวงหามาเพิ่มเติมอีกแม้แต่น้อย  เมืองสอนเป็นที่สำคัญเนื่องจากเคยเป็นที่ที่พวกฮ่อหลายกลุ่มมาเกิดการวิวาทกันจนแตกร้าวแยกกันไป ณ ที่นี้ พวกธงดำ  (Black Flag)^1*   ของ  เจ้าไล (Chao Lai)^2*  เป็นฝ่ายเอาชนะพวกฮ่อทุ่งเชียงคำได้

                    ทางไปเมืองไลมี ๒ ทาง และเราก็เลือกทางสายที่ผ่านสบเอ็ด  ซึ่งอ้อมกว่า   เพราะต้องการพิสูจน์ข่าวลือที่ว่ามีพวกฮ่อมาชุมนุม อยู่ที่นั่น  ขณะเดียวกับพระยาพิชัย  และโอรสของเจ้าผู้ครองหลวงพระบางได้ส่งจดหมายไปบอกแก่เจ้าไลว่าเราจะเดินทางไปเยือน

                    ทุกอย่างดูวุ่นวายยุ่งเหยิง  แต่แน่นอนที่ข้าพเจ้าไม่สามารถเข้าไปยุ่งกับแผนการของแม่ทัพได้  อย่างไรก็ตาม  ข้าพเจ้าเอ่ยขอข้าวเป็นเสบียงสำหรับ  ๒๐  วัน  และได้เห็นคนขนข้าวจำนวนนั้นเดินผ่านไปต่อหน้าแล้ว  เมื่อเดินจากเมืองสอนไปเมืองเก่า  ได้ถือโอกาสสำรวจน้ำเอ็ด (Nam Et) ซึ่งเป็นลำธารที่ค่อนข้างกว้าง  คอลลินส์กับข้าพเจ้าจึงตัดสินใจผูกแพล่องลงไป  ชาวบ้านต่างบอกเราว่ามีมีทางทำได้ แต่เราเคยได้ยินคนพูดถึงทางสะดวกว่าไปไม่ได้มาหลายครั้งเต็มทีแล้ว  เลยคิดว่าจะลองไปดูเอง  เจ้าราชวงศ์โอรสองค์ใหญ่ของเจ้าผู้ครองหลวงพระบางทรงนึกสนุกตามเราไปด้วย  ซึ่งก็นับว่าเป็นโชคดีของเราที่ทรงทำเช่นนั้น  ตอนตั้งต้นก็ดูท่าดี  แต่ไปได้มีกี่ไมล์ก็พบว่าท้องน้ำมีโขดหินขรุขระเต็มไปต้องลงยกแพขึ้นท่องน้ำไปแทน  ต่อไปอีกหินก็ยิ่งมากขึ้นยิ่งไปยากหนักเข้า  แต่เราก็โซซัดโซเซไปจนกระทั่งถึงคอคอดที่น้ำไหลตกลงไปสูงถึง  ๓๐ ฟุต  เป็นอันว่าไม่มีทางไปต่อได้ต้องทิ้งแพขึ้นจากน้ำ  ตอนนั้นก็บ่ายมากแล้วจะกลับไปร่วมทางกับค่ายไม่ทัน  แต่ท่านเจ้ายังทรงมีอารมณ์ดีมาก  จนค่ำลงแล้วเราจึงเดินทางถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่ง  และท่านเจ้าก็ช่วยให้เราได้มีที่พักและมีไฟผิงอย่างอบอุ่นในคืนนั้น  หลังจากที่เดินกันมาจนเหน็ดเหนื่อยและเท้าปวดเมื่อยทั่วกัน

.                                                                                                                                                                                                                              .

                     1*  เจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี  ใช้ว่า ทรงดำ-ซ่งดำ = สวมเสือผ้าสีดำเป็นหลัก

                      2* เมืองไลเจา  ชาวลานนาเรียกหลายเจ้าก็มี  เพราะขึ้นทั้งกับ  ลาว จีน และญวน

                    วันรุ่งขึ้น  เรากลับไปรวมที่ค่าย  แล้วเลยเคลื่อนที่ต่อไปยังเมืองเก่า  ที่นี่เป็นจุดร่วมทางแยกไปเมืองไล  แต่คนส่วนใหญ่ในคณะก็แยกไปด้วย  ข้าพเจ้าสงสัยว่าพระยาพิชัยเป็นผู้วางแผนให้เขาแยกไป  ที่เมืองเก่านี้เราหยุดพักทำพ่วงแพล่องตามน้ำลงไปถึง  สบโพน (Sob Pon)  ออกเดินต่อได้พักหนึ่งก็ได้รับรายงานว่าในคณะมีมีข้าวเหลือเลย  นับว่าเป็นกรณีวิกฤตมาก  แต่ข้าพเจ้าเชื่อว่าเป็นแผนของพระยาพิชัยที่จะขัดขวางไม่ให้เราไปสบเอ็ดอย่างไรก็ตามการที่ไม่มีข้าวเหลือเลยนั้นก็ทำให้เราลำบากใจมาก  ตกลงต้องเอาข้าวที่เราขนมาเอาออกแบ่งเฉลี่ยให้ทุกคน  ตอนนั้นเราอยู่กึ่งทางระหว่างสบเอ็ดกับเมืองสอน  แต่เมื่อต่อไปไม่ได้ก็ต้องกลับ  พอวันที่สองก็พบกับกองเสบียงเห็นได้ชัดว่าการขอดแคลนข้าวนั้นย่อมมิใช่อุบัติเหตุอย่างแน่นอน

                    ข้าพเจ้าพูดกับพระนาพิชัยอย่างเอาจริง  ถามท่านว่าต้องการจะไปให้ถึงเมืองไลหรือไม่  ถ้าไม่ก็หยุดเดินทางทันที  แต่ถ้าจะไปต่อก็จะต้องไม่มีการล่อหลอกใด ๆ อีก ต้องเดินทางตรงต่อไปทีเดียว  ท่านก็ตกลง  ตอนนั้นฤดูฝนเริ่มตกแล้ว  ทำให้การเดินทางยากลำบากทางนั้นไม่ได้มีคนใช้มาหลายปี  มีทากเต็มไปหมด  ในเมื่อข้าวไม่พอ  เราก็ต้องเปลี่ยนแผนทั้งหมด  เป็นอันกลับมายังเมืองงอย  ( Muang Ngoi)  ริมลำน้ำอู  เพื่อสาวขึ้นไปยังสบเอ็ด  คอลลินส์ก็เดินทางขึ้นไปทางเหนือน้ำอูจนสุดเขตหลวงพระบางไม่ช้ากว่า ๑ มิถุนายน พระยาพิชัย  ท่านเจ้า  และข้าพเจ้าเองบุกป่าฝ่าดงไปด้วยกัน  กว่าจะถึงเมืองเต็งก็หมดแรงเว้นแต่พระยาพิชัยกับข้าพเจ้าเสียแล้ว  คนอื่น ๆ ก็จับไข้กันหมดทุกคน

๒๐.  การเมืองและบุคคลในเมืองเต็ง

                    ภูมิฐานเมืองเต็ง  เป็นที่ราบกว้างกว่า ๖๐ ตารางไมล์ อยู่ที่ต้นน้ำเหนือ  อันเป็นแควของน้ำอู  นับเป็นที่สำคัญมาหลายยุคสมัย  และเป็นแหล่งหลบภัยของกลุ่มพวกกบฏต่อกษัตริย์อานัม  ริมฝั่งแม่น้ำกว้างที่ราบนั้นมีป้อมค่ายเก่า  เรียกว่า เชียงเล  (Chieng  Le)  ซึ่งมีต้นไม้ขึ้นคลุมทึบ ที่นี่เอง เมื่อพวกฮ่อมาถึงเป็นครั้งแรก  พวกลู้  (Lus)  จากสิบสองปันนา  ในบังคับบัญชาของลอลี่(Lawli) ซึ่งเดินทางมาจากหลวงพระบาง  ได้โจมตีขับไล่พวกโจรแตกพ่ายไป  และได้ฆ่าหัวหน้าโจรเสียด้วย  อย่างไรก็ตามพวกฮ่อได้หลับมาและสร้างที่มั่นไว้บนเนินข้างฝ่ายทิศตะวันออกเฉียงเหนือ

                    เมื่อมาถึง  ทั้งท่านเจ้าและคนทั้งค่ายก็ล้มเจ็บ  ซ้ำร้ายก่อนหน้านั้นคืนหนึ่งยังเกิดพายุหนัก  ทั้งค่ายต้องย้ายที่พักไปยังหมู่บ้านหนองหลวง (Nawng Luang)  พระยาพิชัยเป็นผู้พาข้าพเจ้าไปยังที่มั่นเก่าของฮ่อ  ซึ่งคงเหลือแต่ไม้ไผ่กับยกพื้นที่มุมสูงราว  ๑๒ ฟุต ปเยเปา (Puye Pao)  ที่ปรึกษาของเจ้าไลมาพบเรา ทั้งเขาและพวกธงดำดูมีอารมณ์ดีมากข้าพเจ้า จึงเชิญเขามาพบพวกเราที่หนองหลวง  เมื่อติดต่อธุรกิจกันเรียบร้อยแล้ว  เราจำเป็นต้องเดินทางกลับ  เพราะมีคนเจ็บมากและฝนก็ตกหนักแล้ว  เราจึงผูกแพล่องลงไปตามน้ำเหนือ พักรอให้คนเจ็บไข้ค่อยทุเลาสักสองสามวัน  และส่งข่าวไปยังเจ้าไลว่าเราไม่อาจไปเยือนเมืองไลได้ในปีนั้น  เขาส่งบุตรชายคนโปรด ๒ คน ชื่อคำกุ่ย (Kam Kui)และคำล่า(Kam La)  นำของขวัญ  คือ  ลูกม้าพันธุ์ดีมาให้ท่านเจ้าไป

                    จดหมายของเจ้าไลเป็นที่น่าพอใจมาก  เนื้อความยืนยันว่ายังคงจงรักภักดีต่อสยามเช่นเคย  และได้พยายามป้องกันมิให้กษัตริย์อานัมเข้ามายึดครองสิบสองจุไทย  ทั้งสองฝ่ายหลังนี้ได้พยายามรุกเข้ามาตั้งแต่เมื่อพวกฮ่อเริ่มรุกราน  หัวแรงฝ่ายอานัมคือชายคนหนึ่งซึ่งอ้างว่าตนชื่อไก่ทอง(Kaitong) เจ้าไลเคยเลี้ยงเป็นบุตรบุญธรรม  แต่ภายหลังทรยศลอบหนีไปอานัม  ขอกองทัพจากตูดุ๊กกลับมาโจมตีผู้อุปถัมภ์เดิม  เจ้าไลต้องขอให้พวกธงดำมาช่วย  และขอยืนยันว่าอะไรจะเกิดขึ้น   จะไม่มีวันให้ไก่ทองเข้ามาใกล้แคว้นสิบสองจุไทเป็นอันขาด  แต่เนื่องจากเจ้าไลชราแล้วไม่อาจมาเยี่ยมเราได้ด้วยตนเอง  จึงได้ส่งบุตรชายที่โปรดปราณมาแทนตัว  ส่วนบุตรคนอื่นขอไว้ป้องหันตนเผื่อว่าจะเกิดอันตราย  เนื่องจากเมื่อไม่นานมานี้  ฝรั่งเศสกับอินเดียเกิดรบกันที่ลำน้ำเต่า (Tao  หรือน้ำแดง  Red Rover) ท้ายจดหมายนั้นว่ายินดีต้อนรับเป็นอันมากหากเราเดินทางไปเมืองไลได้

                    บุตรของเจ้าไลเป็นชายหนุ่มที่น่าคบ  ข้าพเจ้ารู้สึกยินดีที่ได้รู้จัก  วันที่  ๒๔  พฤษภาคม  ซึ่งเป็นวันราชสมภพของพระราชินี  ชาวเผ่าต่าง ๆ ได้มาร่วมประชุมกันกับท่านเจ้า  และพระยาพิชัยเพื่อปรึกษาการงานในอนาคต  ส่วนข้าพเจ้าก็เตรียมการเดินทางไปหลวงพระบางตามที่ได้สัญญาไว้ว่าจะไปให้ถึงภายใน ๑ มิถุนายน

                    ในท้องถิ่นแถบนี้  มีธรรมเนียมประหลาดที่ทำให้เกิดเรื่องยุ่งยากขึ้นหลายคราว คือการแยกอำนาจการครอบครองสถานที่ออกจากการควบคุมบุคคล  ดังนั้น  หากชาวหนองคายเข้ามาตั้งถิ่นฐานในหลวงพระบาง  เขาจะต้องจ่ายภาษีให้เจ้าเมืองหนองคายในฐานะขาวเมืองนั้น  แล้วจ่ายภาษีที่ดินต่อเจ้าแคว้นหลวงพระบางสองเท่าของภาษีบุคคล  ชาวหนองคายที่มาอยู่หลวงพระบางต้องจ่ายภาษีให้แก่เจ้าเมืองหนองคาย  ๒ รูปีต่อปี  แต่พอถึงรุ่นลูกก็ถือว่าเป็นชาวหลวงพระบางไปแล้ว

                    ที่ร้ายกว่านั้น  คือผู้ที่มีอำนาจครอบครองดินแดนที่เป็นของราชอาณาจักรถึงสามฝ่ายอย่างเจ้าไล  ซึ่งดินแดนนครอบครองมีทั้งที่เป็นส่วนของจีน สยามและอานัม  ( เรียกว่าแซ่สามฝ่าย  Sae Sam Fai*   หรือขึ้นกับทั้งสามฝ่าย )  ทำให้เกิดความวุ่นวายเป็นอันมากเมืองไลตั้งขึ้นในศตวรรษนี้เอง  เจ้าหลวงเสิม (Serm) แห่งแคว้นหลวงพระบางได้ส่งคนมาช่วยตั้งเมืองขึ้น

                    เจ้าหลวงแคว้นหลวงพระบางองค์ก่อน  ตั้งให้เจ้าไลมีอำนาจปกครองแคว้นสิบสองจุไท  ส่วนที่อยู่ส่วนขวาของลำน้ำเต ( Nam Te)  หรือน้ำดำ (Black River) และเจ้าไลต้องคอยต่อต้านมิให้ฝ่ายอานัมล่วงล้ำเข้ามาทางด้านนั้นอยู่เสมอ  ก่อนจะเกิดเรื่องโจรฮ่อทุกอย่างสงบดี  ฝ่ายหลวงพระบางสามารถเก็บภาษีได้เป็นปกติ  แม้แต่จากชาวอานัมที่เข้ามาตั้งถิ่นฐานเพรี่เจ้าหลวงบอกแก่ข้าพเจ้า  หากไม่ยอมจ่ายภาษีก็จะตั้งถิ่นฐานเพราะอย่างที่เจ้าหลวงบอกแก่ข้าพเจ้า  หากไม่ยอมจ่ายภาษีก็จะมาตั้งตั้งถิ่นฐานอยู่ไม่ได้  เมื่อวียงจันทร์กบฏ เกิดจราจลอยู่คราวหนึ่ง  และฝ่ายสยามก็ใช้วิธีแก้ปัญหาแบบโบราณ  คือขับไล่ชาวอานัมออกไปเสีย

                    ไก่ทอง  ศัตรูของเจ้าไลเป็นคนแปลกน่าสนใจอยู่ไม่น้อย  พ่อของเขาเป็นชาวกวางตุ้ง (Canton)  ตัวเขาเกิดในกวางตุ้ง (Kwang Tung) ใน ค.ศ.๑๙๔๐ มีชื่อจริงว่าวังหวังเหล็ง (Wang Wang Leng)  เที่ยวค้าขายมาจนถึงน้ำเต  และได้เป็นที่ปรึกษาของเจ้าไล  แล้วเดินทางลงไปยังอานัม  ได้เข้าเฝ้าเป็นตูดุ๊ก  ซึ่งทรงตั้งให้เขาเป็นเจ้าเมืองเต็ง  แต่พอกลับมาเจ้าไลก็ตั้งตนเป็นศัตรู  ต้องเสียเวลาไปหลายปีโดยไร้ผลไม่อาจตีหักเข้าไปครองดินแดนที่ได้รับมอบหมายมาได้  เขาไปขอความช่วยเหลือจากเต็งฮุ่ง ( Teng Hung อาจเป็นฮานอย)     และในที่สุดก็เข้าไปถึงเมืองเต็งได้  แต่คืนนั้นเองถูกทหารของเจ้าไลเข้าล้อมตี  เกือบหนีไม่รอดตัวตกลงต้องถอยไปโพนไซ (Pon Sai)  พบข้าราชการลาวผู้หนึ่งและหลังจากเสี่ยงทายดูกระดูกไก่ที่ฆ่าเพื่อทำพิธีแล้ว  ก็ได้ผลว่าผีชักนำเข้าไปพบท่านผู้ตรวจการฝ่ายสยาม  เมื่อได้พบแล้วปรากฏว่าแทนที่ท่านขุนนางชราผู้นั้นจะช่วยเหลือ  กลับแนะนำว่าควรตัดหัวเขาเสีย  เพราะเขาเป็นผู้นำฮ่อเข้ามาในเขตแคว้นหลวงพระบางและก่อการจราจลเดือดร้อนขึ้นมากมาย

                    วันที่ ๒๖ พฤษภาคม  เราอำลามิตรสหายแล้วล่องแพออกเดินทางไปได้ไม่นานพบเรือก็เข้าย้ายข้ามไปลงเรือด้วยความยินดี  ถึงที่แก่งใกล้ปากน้ำเหนือเรือลำหนึ่งเกยหินและเกือบจะพังยุบอยู่  โชคดีว่ามีผีไม้ไผ่กระหนาบข้างเรือกันไว้  นี่เป็นเหตุการณ์ขลุกขลักเพียงครั้งเดียวตลอดระยะทางที่ล่องลงมา  เย็นวันที่ ๑ มิถุนายน  เราก็มาถึงหลงพระบางโดยปลอดภัย  และข้าพเจ้าก็ได้พบคอลลินส์กับรอสมุสเซน   

.                                                                                                                                                                                                                                 

                *  เจ้าพระยาสุรศักดิ์ ฯ สืบจากชาวพื้นถิ่นใช้คำว่า  เมืองส่วยสามฝ่ายฟ้า

๒๑.  การปล้นครั้งสุดท้ายของฮ่อ  และการยึดหลวงพระบาง

                    ฝ่ายสยามตัดสินใจแน่วแน่ว่าจะปราบฮ่อให้ราบคาบสิ้นเชิงทุกแห่ง จึงได้จัดการให้พระนาสุรศักด์มนตรี  เป็นแม่ทัพใหญ่  มีอำนาจสั่งการได้ทั่งทั้งเขตแคว้นหลวงพระบางด้านหนึ่ง  และให้พระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าชายประจักดิ์ ^๑  คุมกองทัพเสด็จมาหลวงพระบางอีกด้านหนึ่ง  ในประวัติศาสตร์สยามไม่มีครั้งใดเป็นโอกาสสำหรับทำงานใหญ่เพื่อผลประโยชน์ของประเทศได้เท่าครั้งนี้  และไม่มีครั้งไหนที่คนมีความสามารถรวมกันอยู่มากเท่าครั้งนี้ 

                    เจ้าชายประจักดิ์  ซึ่งเป็นพระเจ้าน้องนาเธอ  ทรงมีพระยาสีหราชเดโช  เป็นที่ปรึกษา  ท่านผู้นี้เคยไปเรียนที่ วูลิช (Woolwich)  และเคยเป็นนายทหารเหล่าสรรพาวุธของอังกฤษมาแล้ว  ท่านเป็นหน่อเนื้อเชื้อไขของตระกูลดีเลิศ  เป็นรองแต่พระราชวงศ์เท่านั้น  พระยา     สุรศักดิ์มนตรีซึ่งเป็นญาติ  ก็เป็นพระสหายที่พระเจ้าแผ่นดินทรงไว้วางใจอย่างยิ่งยวด  หากการศึกษาคราวนี้ล้มเหลวไปแม้แต่เล็กน้อย  ท่านแม่ทัพทั้งสองก็จะได้รับคำตำหนิโดยตรงทีเดียว

                    ในปีที่แล้วมาพระยาราช ฯ จำเป็นต้องเลิกปิดล้อมทุ่งเชียงคำหลังจาก ๓ เดือนและถอยทัพกลับมายังหนองคาย

                    เจ้าชายประจักดิ์  เสด็จไปยังหนองคาย  และผู้ช่วยของพระองค์ก็เดินทัพต่อไปถึงทุ่งเชียงคำ  แต่ก็ต้องผิดหวังที่เหยื่อหนีไปเสียแล้ว  อย่างไรก็ตามท่านก็สั่งเผาทำลายที่มั่นแห่งนั้นสียมิให้ใช้การได้อีกต่อไป

                    พระยาสุรศักดิ์  ตั้งทัพหลวงอยุ่ที่เมืองสอน  และพักทัพอยู่ ณ ที่นั่นจนตลอดฤดูฝนต้องประสบความลำบากยากเข็ญเป็นอันมาก  ต่อมาไม่นานฝ่ายฝรั่งเศสก็เริ่มมีบทบาท  ผู้มาแทนตัวดอกเตอร์ไนส์  คือ ม. ปาวี ชายอายุประมาณ ๓๕ ปี  ซึ่งเคยทำงานให้ปก่ราชการสยามอยู่คราวหนึ่ง  คือเป็นผู้สร้างเส้นทางโทรเลขจากบางกอกไปถึงพระตะบอง  เขาเคยเดินทางไปมาระหว่างสยามและกัมพูชาหลายครั้ง  และได้สร้างทางสายโทรเลขผ่านอานัมไปยังตังเกี๋ย

                    อังกฤษได้เซ็นสนธิสัญญากับสยาม  ตั้งสถานกงสุลขึ้นที่เชียงใหม่  ฝรั่งเศสก็ได้ทสัญญาสัมพันธ์มตรีกับสยามด้วย  และจะมีสถานกงสุลในหลวงพระบาง  ถึงแม้ว่าในบริเวณแคว้นที่กล่าวนั้นจะไม่มีประชากรในบังคับฝรั่งเศส  ไม่ว่าจะเป็นชาวตังเกี๋ย  อานัมหรือเขมร  อาศัยอยู่เลยแม้แต่คนเดียวก็ตาม  ม.ปาวี  จะได้ตำแหน่งเป็นรองกงสุลคนแรก (ทำหน้าที่กงสุล)

                    ในเมื่อข้าพเจ้าจะต้องเดินทางขึ้นเหนือไปรวมกองกับของพระยาสุรศักดิ์มนตรีเป็นคนแน่ทีแรกก็คิดกันว่า  ข้าพเจ้าน่าจะได้เดินทางร่วมไปกับ ม. ปาวี  และกองต์  เดอ  แกการาดี (Count de Kergaradie)  ผู้แทนฝ่ายฝรั่งเศส  ซึ่งแสนจะสุภาพ  อ่อนโยน  ก็ได้จัดการดังนั้นข้าพเจ้าได้เลือกเส้นทางสายผ่านเชียงใหม่  เพื่อหลีกเลี่ยงไม่เข้ายุ่งเกี่ยวกับการขนส่งเสบียงอาวุธให้แก่กองทัพที่หลวงพระบาง ม. ปาวี  ก็พอใจเส้นทางสายนี้เช่นกัน  แต่เพื่อมิให้ตนเองต้องเข้าไปเกี่ยวพันกับเรื่องใด ๆ ที่อาจเกิดขึ้นในอนาคต  ข้าพเจ้าจึงจัดการนิยามสัมพันธภาพระหว่างเราให้แจ่มแจ้ง  เป็นอันตกลงกันว่า  ข้าพเจ้ากับเขา  ต่างฝ่ายจะเดินทางโดยเรือพวงของตน  โดยใช้เรือกลไฟลำเดียวกันสำหรับลากจูง  เมื่อใดถึงจุดที่เรือกลไฟไปต่ออีกไม่ได้แล้วแยกทางกัน

                    พอเลยปากน้ำโพ  เรือลากจูงของเราก็เกยหาดทราย  ซ้ำกระแสน้ำซัดจนเรือแจวของข้าพเจ้าที่ผูกพ่วงไว้ชิดนั้นแทบจะคว่ำ  เมื่อติดตื้นเข้าเช่นนั้น  ข้าพเจ้าก็ได้ทำตามที่ได้ตกลงกันไว้  คือกว่าวคำอำลาต่อ ม. ปาวี  แล้วต่างฝ่ายต่างก็แยกไปตามทางของตัว

                    ม. ปาวี มีทีท่าสุภาพเสมอ  และได้พยายามทุกทางที่จะให้การเดินทางเป็นไปโดยความสะดวกสบาย  และสนุกสนานที่สุดเท่าที่จะทำได้  แต่การติดต่อสัมพันธ์กับเขาสืบไปย่อมไม่ก่อให้เกิดผลดีขึ้นเลยไม่ว่าจะด้านใดก็ตาม  ยิ่งเมื่อพิจารณาถึงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นต่อมาภายหลังแล้ว  ข้าพเจ้าก็ยิ่งรู้สึกดีใจที่เราได้แยกทางกันเสียแต่ตอนนั้น

                    ผู้ที่ร่วมทางไปหับข้าพเจ้า คือ คอลลินส์  และลุยส์ เดอ เปลซีส เดอ ริเชลิเออ ( Louis de Plessis de Richelieu)  เราเร่งรีบเดินทางไปถึงเชียงใหม่  แล้วต่อไปเขียงรายลงเรือไปหลวงพระบางต่อไปถึงเมืองเต็งในวันที่ ๑๖ ธันวาคม

                    พระยาสุรศักดิ์ ฯ ได้มาถึงก่อนหน้าเราไม่กี่วัน  และได้คุมตัวบุตรเจ้าไลซึ่งเดินทางมาต้อนรับ  เป็นนักโทษคุมขังอย่างใกล้ชิด  ข้าพเจ้าแน่ใจทีเดียวว่าจะเกิดเรื่อง  และปรารถนาจะคงพักอยู่กับพระยาสุรศักดิ์ ฯ ต่อไป  แต่ท่านผู้นี้ไม่ยินยอม  ข้าพเจ้าจึงเสนอขอไปเมืองไล  แต่ท่านก็แสดงความสงสัยว่าข้าพเจ้าจะไปทำอะไรที่นั่น ถ้าท่านยอมตกลงข้าพเจ้าก็คงจะได้ถือโอกาสขอให้ปล่อยตัวบุตรของเจ้าเสียแล้ว   เพราะเหตุการณ์ทุกอย่างหมุนเข้ามาหาจุดวิกฤต  และหากท่านไม่ระงับสียก็จะเกิดความวุ่นวายต่อไปไม่มีที่สิ้นสุดท่านเป็นผู้มีอิทธิพลเหนือเขตแคว้นแถบนี้ทั้งหมด  ตลอดไปถึงสิบสองปันนา  เดิมเจ้าเมืองไลอาศัยอยู่ฝั่งขวาของลำน้ำเตมาก่อน ด้วยอิทธิพลของฝ่ายจีน  ร่วมกับการถือโชคลางเกี่ยวกับหมูซึ่งว่ายข้ามน้ำไปตกลูกอีกฝ่ายหนึ่งเป็นนิจศีล  เขาจึงย้ายบ้านกลับไปอยู่ฝั่งขวาอีก

                    พระยมสุรศักดิ์ ฯ เชื่อเอาเป็นแน่ว่า  เจ้าไลจะต้องเดินทางมาเมืองเต็งเพื่อเห็นแก่ลูก ระหว่างนั้นท่านจึงหันไปจัดการกัยพวกหัวหน้าธงดำ  ชื่อ องบา  (Ong Ba) ซึ่งกลัวท่านเสียลานราวกับแมลงวันกลัวมุม จนพยายามขอเลื่อนกำหนดมาพบด้วยข้ออ้างต่าง ๆ เป็นต้นว่า  ครั้งแรกอ้างว่าจะจัดงานครบรอบวันเกิดของย่า  และอีกครั้งหนื่งว่าต้องอยู่ไหว้วิญญาณคนหนึ่ง

                    ข้าพเจ้าอยากเดินทางไปเมืองไล  เพื่อสำรวจเส้นเขตแดนสยามแต่คำสั่งที่ได้รัยมอบหมายให้ข้าพเจ้าอยู่ในบังคับบัญชาของพระยาสุรศักดิ์ ฯ ท่านผู้นี้สั่งให้ข้าพเจ้าเดินทางไปยังกองทัพน้อยที่สบเอ็ดสำรวจเขตแดนบริเวณหัวพันที้งห้าทั้งหก  แล้วกลับทางหนองคาย  เดอริเชลิเออ  ล้มเจ็บ  ต้องเรือล่องไปหลวงพระบางและกนองคายก่อน  แต่คอลลินส์ยังคงไปกับข้าพเจ้า  ระหว่างเดินทางไปเมืองเต็ง  และระหว่างอยู่ในเมืองเต็งข้าพเจ้ามีอาจุกเสียดอย่างแรง  ( เนื่องจากไส้พอง)  หลายครั้ง  ในที่สึดพอถึงเมืองยา(Muang Ya)  อาการยิ่งกำเริบจนหมดกำลัง  ซ้ำเริ่มจะมีไข้ขึ้น  กลางคืนได้ยินเสียงคนในหมู่บ้านสวดไล่ผีให้ออกจากตัวคนไข้กันอย่างโหยหวน  ข้าพเจ้ามีการหนักตั้งแต่วันที่ ๒๓  ธันวาคม  กว่าจะฟื้นตัวพอเดินทางไปไหน ๆ ได้ก็ตกเข้าวันที่ ๑๐ มกราคม  ข้าพเจ้าจึงได้เดินทางมายังหลวงพระบาง  เพื่อกลับสู่บางกอก

                    ในเวลาไล่เลี่ยกัน  ม. ปาวี ได้เดินทางมาถึงหลวงพระบาง  แล้ววกขึ้นไปตามลำน้ำอูแต่พอมาถึงปากน้ำเหนือ  ก็พบพวกลาวที่กำลังแตกหนีฮ่อ  ซึ่งบุตรคนโตของเจ้าไลไปขอกำลังมาแก้แค้นที่น้อง ๆ ถูกจับกุม ม.ปาวี จึงกลับไปหลวงพระบาง  ซึ่งพระยาสุรศักดิ์ ฯ ได้จัดการทำลายป้อมค่ายเครื่องป้องกันเสียโดยสิ้นเชิงแล้วก่อนจะเดินทัพไปพักอยู่ที่ปากลายพวกฮ่อบุกลุกลงมาตามแนวลำน้ำอู  จนถึงเมืองงอย  () ที่ตรงนั้นเป็นคอคอดกว้างสักไมล์หนึ่ง  มีเนินเขาเป็นผาหินปูนสูงชันลงมาจบขอบน้ำซึ่งลึกมากแต่กระแสน้ำไม่เชี่ยว  และเรือที่ล่องลงมาไม่มีทางที่จะไปต่อได้หากมีลมประทะด้านหัวเรือ  ฝ่ายที่จะคิดโจมตีทางนั้นไม่มีทางผ่านได้  แต่พวกฮ่อรู้ดีว่ากำลังสู้กับคนประเภทใด  พวกมันปืนเขาขึ้นไปยึดปืนที่ตั้งไว้ป้องกันตำแหน่งนั้นเอาไปทิ้งน้ำเสีย  แล้วรุกคืบหน้สมายังหลวงพระบางตั้งมั่นอยู่ที่วัดเชียงทอง  ()  ม.ปาวี และท่านผู้ตรวจการฝ่ายสยามเดินทางออกจากเมืองไปก้อรหน้านั้นแล้ว  เจ้าอุปราชก็ไปแล้วด้วยเช่นกัน  แต่ถูกเจ้าหลวงผู้มีพระประสงค์จะยอมตายในหลวงพระบางเรียกกลับมา  โอรสองค์หนึ่งของเจ้าหลวงได้นับสมัครทหารพม่าอาสา ๒๐ คน สำหรับเป็นทหารรักษาพระองค์เจ้าหลวง

                    พวกฮ่อได้กระทำการอันโหดร้ายทารุณ  ทั้งในบริเวณวัดที่พวกมันยึดเป็นที่พักอาศัยและทั่วไปในบริเวณตัวเมือง  เจ้าอุปราชถูกประหาร  และเจ้าหลวงผู้ชราถูกบรรดาโอรสและทหารรักษาพระองค์บังคับให้ลงเรือหนี  โอรสองค์หนึ่งถูกยิงตายต่อพระพักตร์  หลวงพระบางถูกปล้นและถูกเผาแต่พระพุทธปฏิมาทองคำมีชื่อในประวัติศาสตร์ว่าพระบาง ()  นั้น  ชาวลาวผู้ฉลาดคนหนึ่งได้นำไปซ่อนไว่  เจ้าหลวงผู้ชราล่องเรือมาพบ ม. ปาวีในระหว่างทาง  เลยพากันไปยังปากลาย  ต่อจากนั้น  เจ้าหลวงก็เสด็จต่อไปยังบางกอก

                    ฤดูแล้งปีถัดมา  ฝ่ายฝรั่งเศสจะปราบการจลาจลในตังเกี๋ยเป็นคราวสุดท้ายชวนให้ชาวสยามเข้าร่วมมือด้วย  อย่างไรก็ตาม  กองทัพฝ่ายสยามในบังคับบัญชาของพระยาสุรศักดิ์ ฯ ยังมิทันจะออกจากลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา  ฝ่ายฝรั่งเศสก็ได้เข้าโจมตีพวก ธงดำที่ลาวไก (Pra Bang)  ก่อนเดินทัพไปถึงเมืองไล  และเลยไปตั้งมั่นอยู่ ณ เมืองเต็ง  โดยมิได้ถูกต่อต้านแต่ประการใด  เท่ากับว่าได้เข้ายึดครองอาณาเขตสิบสองจุไทไว้ในอำนาจอย่างเงียบ ๆ ระหว่างที่ ม. ปาวี ได้เดินทางไปตลอดสิบสองจุไท  เขสมีคนคุ้มกันชาวสยามผู้กล้าหาญ  ซึ่งได้ช่วยชีวิตเขาให้รอดพ้นจากอันตราย  เมื่อถูกพวกฮ่อล้อมโจมตีครั้งหนึ่งและในที่สุดก็ได้เข้าไปพำนักอยู่ร่วมกับกองทัพฝรั่งเศส

๒๒.  การสำรวจทางรถไฟในมณฑลลาวใต้

                    ระหว่างเวลาที่กล่าวนี้ ( ค.ศ. ๑๘๘๗ -๘๘ ) ทางราชการกำลังพิจารณาโครงการพัฒนาประเทศด้วยการสร้างทางรถไฟ  ได้มีการติดต่อกับบริษัทรับเหมาก่อสร้างทางรถไฟชื่อ  Messrs Punchard and Co.  ของอังกฤษโดยผ่าน  เซอร์แอนดรูว์  คลาร์ค  (Sir Andrew Clarke)  เพื่อจัดให้มีการสำรวจเส้นทางรถไฟขึ้น

                    เนื่องจากมีส่วนงานนี้  ข้าพเจ้าจึงได้ร่วมทางไปกัย มิสเตอร์ วิลเลี่ยม กัลเวย์ (Mr William Galway) หัวหน้าวิศวกร  กะกันว่าเส้นทางนั้นจะตรงไปอยุธยา  เมืองหลวงเก่าซึ่งถูกพม่าทำลายใน  ค.ศ.๑๗๘๗  แม้ว่าเมืองเก่านี้จะไม่มีอะไรเหลือหรือนอกจากทรากวัดและเจดีย์  แต่ก็ยังเป็นสถานที่สำคัญและมีประชากรมาก  จากอยุธยาก็มีโครงการจะวางเส้นทางต่อไปยังโคราช  และอีกฝ่ายหนึ่งแยกไปพระบาทซึ่งเป็นสถานที่มีงานบุญประจำปีแล้วต่อไปถึงเมืองลพบุรี

                    ลพบุรีมีโบราณสถานที่น่าสนใจหลายแห่ง  สร้างขึ้นในสมัยที่ชาวกรีกชื่อ  คอนสแตนติน  ฟอลคอน  ได้ดำรงตำแหน่ง  อัครเสนาบดีกรุงสยามใน ค.ศ.๑๖๖๕

                    เมืองนั้นเป็นที่ชุมนุมคนค้าปศุสัตว์ที่เดินทางมาจากลุ่มน้ำโขง  พื้นที่ทั้งหมดจึงใช้ในการเลี้ยงสัตว์จากลพบุรี  เส้นทางรถไฟจะทอดข้ามที่ราบลุ่มน้ำเจ้าพระยาไปยังอุตรดิตถ์  และต่อไปยังแพร่  ()  ในมณฑลลาว  ช่วงสุดท้ายนี้เท่านั้นที่ภูมิประเทศเป็นเนินเขาสลับซับซ้อน

                    เมืองแพร่เป็นรูปจตุรัสประมาณครึ่งตารางำไมล์มีกำแพงรอบ  เมื่อรอบตั้งอยู่ในปกครองของเมืองน่าน  แต่ปัจจุบันแยกการปกครองออกเป็นต่างหาก  ตัวเมืองอยู่บนฝั่งซ้ายของลำน้ำ  เมื่อฝนตกหนักก็จะเกิดน้ำท่วมในตัวเมืองเสมอ  เป็นเหตุให้กำแพงเมืองชำรุดทรุดโทรมอย่างที่เราได้เห็น

                    แทบทุกปี  ระหว่างเดือนมีนาคม - เมษายน  จะเกิดไฟไหม้เป็นประจำสม่ำเสมอจนเกินกว่าที่จะคิดว่าเป็นการที่จะคิดว่าเป็นการบังเอิญอุบัติเหตุ  พวกจีนตั้งหลักแหล่งอยู่ทางตะวันออกของตัวเมือง  เป็นผู้ชักนำให้ชาวบ้านเล่นการพนัน  สูบฝิ่น  กินเหล้า  และอบายมุขอื่น ๆ ก่อให้เกิดอาชญากรรมต่าง ๆ ขึ้นบ่อยครั้ง  ระหว่างที่ข้าพเจ้าอยู่ที่นั่น  พ่อค้าเร่ชาวเงี้ยว  ()  ถูกปล้นฆ่าที่หน้าประตูจวนเจ้าเมืองเองทีเดียวและซ้ำมีมีใครสนใจติดตามหาตัวฆาตกรเลยด้วย

                    ระบบบริหารการศาลยังไม่เจริญ  ผู้ร้ายฉกรรจ์ไปได้  ก็มีการคุมตัวเมียผู้ร้ายมาให้ไปเกลี้ยกล่อมเอาตัวสามีกลับมา  ปรากฏว่าถูกฆ้อนตอกตราไม้ฟาดกลางแสกหน้าตายคาที่ระหว่างสอบสวนอยู่กลางสวนนั่นเอง

                    ที่แพร่  ข้าพเจ้าได้พบพ่อค้าฮ่อที่น่าสนใจคนหนึ่ง  ชื่อสุไลมาน  มารินดินี (Suliman Marindine)  หรือชื่อจีนว่า  ม้ายื่อเซ็น (Ma Yue chen) เขาค้าขายอยู่ในมณฑลลาวประมาร ๑๕  ปีแล้ว  ได้เคยไปถึงเมกกะ  บอมเบ  กัลกัตตา  ร่างกุ้ง  และมะระแหม่งด้วยหลายครั้ง  เพื่อนร่วมทางของเขาคนหนึ่ง  ชื่อสุไลมาน มาลิกี  (Suliman Maliki)   หรือม้าเชา (Ma Chaw)  ซึ่งยังไม่เคยเดินทางไปไหนมาก่อนและกำลังคิดจะเดินทางผ่านบางกอกไปเมกกะ  แล้วกลับทางมะละแหม่ง  อีกคนหนึ่งชื่อ ยูซุฟ  ชื่อจริงว่านาลิงฟาง (Naling Fang) ทั้งสามคนถืออิสลาม  นิกายวาตาบี  (Watabi)  งดเว้นการสืบยาโดยสิ้นเชิง  ข้าพเจ้าได้ทราบชัดเมื่อเชิญเขามานั่งในกระโจมพัก  แล้วส่งซิการ์ให้  แต่เขาปฏิเสธว่าศาสนาของเขาห้ามมิให้ใช้ยาสูบ

                    พ่อค้าทั้งสามนี้อ้างตนเป็นชาวอาหรับ แต่ทั้งหน้าท่าทางเป็นจีน  ซ้ำมีชื่อจีนกำกับอีกด้วย พวกเขามีล่อต่าง ๑๘๐ ตัว สำหรับบรรทุกฝิ่น และขี้ผึ้งอีกบ้าง ล่อตัวหนึ่งบรรทุกได้ ๑๓๓   ปอนด์  ฉะนั้นทั้งหมดก็จะบรรทุกฝิ่นได้เป็นน้ำหนักอย่างน้อย ๑๓,๐๐๐ ปอนด์ แต่การค้าฝิ่นออกจะเป็นปัญหาอยู่ไม่น้อย  นายหน้าค้าฝิ่นรออยู่ที่อุตรดิตถ์ ถ้าตกลงราคากันไม่ได้ก็ต้องขนของกลับ  แต่สุไลมานมีแผนเผื่อไว้ว่าจะขนต่อไปยังมะละแหม่งเพราะในเมื่อเขาเคยไปมาแล้วหลายครั้ง  ก็คงจะพอหาทางให้เจ้าหน้าที่ยินยอมให้ "สินค้า" ของเขาผ่านด่านเข้าไปได้

                    มีชายฉกรรจ์ท่าทางแข็งแรงอยู่ประมาณ ๕๐ คน ยกเว้นสุไลมาน  มาลิกี คนเดียวที่ไม่เคยเดินทางไกล  และกำลังเป็นไข้อยู่  ข้าพเจ้าจึงเจียดยารักษาไข้ของหมอโกแวน (Dr.Gowan)  ให้ไปบ้าง  ยานี้หมอปรุงขึ้นเอง ได้ผลชะงัดมาเสมอไม่เคยเหลวไหลเลย  ค่าจ้างคนเลี้ยงล่อซึ่งเป็นพวกคัฟฟีร์ (Kaffir)  เสียประมาณ ๒๐ คน นั้น ตกประมาณ ๔-๘ รูปีต่อเดือนเส้นที่พวกนี้ใข้ได้แก่จากเวนาสิง  (We Na Sing)  ซึ่งอยู่ริมทะเลสาบไปสีชิง(Siching)  ฉวง (Chong)  ไปท่าลี่(Tali)  ๘ วัน  ท่าลี่ไปพลั้ว (Pururh)  ๕ วัน  (น่าจะเป็น  ๑๕ วัน เป็นอย่างน้อย )  พรั้วถึงสโม (Smo)  ๒ วัน  สโมถึงเชียงฮุ่ง  (Chieng Hung สยามว่ารุ้ง)  ๖ วัน  เชียงฮุ่งถึงเมืองสิงห์ (Muang Sing)  ๑๐ วัน  เมืองสิงห์ถึงเมืองเลน(Muang Len)  ๖ วัน เมืองเลนถึงเชียงแสน (Chiang San) ๔ วัน

                    พวกนี้ล้วนแต่ฉลาดเฉลียว  แต่ไม่สามารถที่จะวาดเส้นทางเป็นรูปรอยบนพื้นดินได้และดูเหมือนจะไม่เข้าใจเรื่องทิศทางเลย  ในด้านนี้นับว่าด้อยกว่าชาวลาว  ซึ่งแทบทุกคนสามารถใช้ไม้เขี่ยขีดทำรูปเส้นทางบนดินได้ โดยถูกต้องแม่นยำพอควรทั้งทิศทางและระยะทาง แต่พอดูได้จากรอยสึกที่ส้นเท้าว่าพวกนี้เดินทางผ่านที่ทุรกันดารโดยแท้

                    พวกเขาเที่ยวค้าขายของเมืองจีน  ได้แก่ ฝิ่น ขี้ผึ้ง  จานเหล็ก  เหล็กก้อน  พลวง  และเกาลัด (Walnut)  ไปจนถึงมะละแหม่งแล้วก็ซื้อผ้าลายดอกพิมพ์ของแมนแชสเตอร์กลับมาแลก  ฝ้ายดิบ  ไหมดิบ  ระหว่างทางกลับไปเชียงฮุ่ง  ฝ้ายดิบที่แพร่  ขายกัน  ๒๕  รูปี  ต่อ ๑๓๓ ปอนด์

                    เส้นทางรถไฟที่กะกันไว้ทอดตามเส้นทางค้าที่ขรุขระลำบากยากเย็นไปถึงนครลำปาง (Nakawn Lampang)  ซึ่งเรียนกันว่าชาวลคร  (Lakawn)  เป็นเมืองเก่าที่มีกำแพงรอบตั้งอยู่สองฝั่งลำน้ำแม่วัง (Me Wang)  เจ้าจากเมืองนี้เองเป็นผู้ก่อตั้งเมืองเชียงใหม่(Chieng Mai)  และลำพูน  (Lampun)  ที่นี้เปรียบเหมือนแหล่งล่าสัตว์ของชาวจีนที่เป็นเจ้าภาษีกดขี่ชาวเมือง  ระหว่างหน้าแล้ง  คนที่มีไม่รู้วิธีการขุดคลองชลประธาน  จึงต้องอดอยากขาดแคลนอาหารเป็นนิจ  จากลครเส้นทางก็ทอดไปลำพูน  ซึ่งเป็นเมืองมีกำแพงง้อมอยู่ริมน้ำกวง (Nam Kuang) คัวเมืองทรงรี  วัดรอบได้ประมาณ ๓ ไมล์ วัดกับเจดีย์งามมากและมีฆ้องใหญ่ผ่าศูนย์กลางยาว ๖ ฟุต หนา ๔ นิ้ว  มีอักษรสลักไว้ด้วยแขวนก้อยอยู่  เจ้าหลวงองค์เก่าได้สร้างถนนในจังหวัด  โดยเอาดินเหนียวมาถมทางทำให้เหนอะหนะมาก คนในลำพูนถูกละให้อยู่ลำพังตนโดยมาก เวลาเย็น ๆ ค่ำ ๆ ได้ยินหนุ่ม ๆ ถือเครื่องดนตรีเสียงหวานคล้ายกีต้าร์  เรียกว่า เพี้ย (Pia) เที่ยวกีดเกี่ยวสาว  มันมีสี่สายขึงไว้กับแป้นไม้ซึ่งประกบไว้กะลามะพร้าวผ่าครึ่ง  เวลาเล่นก็หันส่วนที่เป็นกะลาเข้าแนบกับตัวเปล่า ๆ ถ้าไม่ทำอย่างนั้นก็ฟังไม่เพราะ     

                    ทางจากลำพูนถึงเชียงใหม่เป็นระยะ ๑๗ ไมล์ ราบเรียบดีมาก  เชียงใหม่เมืองหลวงของลาวพุงคำ อยู่สูงกว่าระดับน้ำทะเลปานกลาง ๑,๐๐๐ ฟุต เนื้อที่ ๑ ตารางไมล์ มีคูเมือง มีคูเมืองรอบและกำแพงสูซง  ประตูเมืองที่สำคัญมี ๕ แห่ง จากมุมตะวันออกเฉียงเหนือ มีเนินโค้งครึ่งวงกลมสูงพอเท่า ๆ กับกำแพงเมือง แต่ขรุขระ ทอดแนวอ้อมไปถึงมุมด้านตะวันตกเฉียงเหนือห่างจากกำแพงชั้นในประมาณครึ่งไมล์  กำแพงนั้นเจาะช่องทางตรงกับประตูเมืองด้วย  ฝ่ายสยามเป็นผู้สร้างขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์  ครั้งที่ยกกองทัพขึ้นมาตีเมืองได้ใน  ค.ส. ๑๖๖๑ เชียงใหม่มีถนนหลายสาย  วัดก็มากและล้วนสวยงาม  ตลาดติดทุกวัน  ส่วนใหญ่ผู้หญิงเป็นทั้งผู้ขายและผู้ซื้อ  และถ้าจะให้ตัดสินจากแบบการแต่งกานแปลก ๆ แล้ว ก็จะต้องกล่าวว่ามีหลายเชื้อผ่าพันธ์อยู่ปนเปกัน  รวมทั้งหมดที่เห็นราวสัก ๓,๐๐๐ คน ไม่มีตำรวจเลยแม้แต่คนเดียว  และเท่าที่ข้าพเจ้าได้เห็น  ก็ไม่จำเป็นต้องมีไม่ใช่เรื่องแปลกทีจะได้เห็นช้างสักเชือกเดินเอื่อยอยู่กลางตลาดร่วมกับกลุ่มคนชาวยาง(กะเหรี่ยง) เงี้ยว(ฉานจากลุ่มน้ำสาละวิน) เขิน (จากเชียงตุง) ขมุ (จากอีกฟากหนึ่งของแม่น้ำโขง) หรือแม้แต่ไทยจากแดนไกลถึงสิบสองจุไท และฮ่อจากยูนนาน ประชากรทั้งหมดดูมีระเบียบ และเข้ากันได้ดี  เป็นทัศนียภาพที่ส่าสนใจยิ่งนัก

                    เมื่อออกจากทุ่งเชียงใหม่  เส้นทางก็ไต่ขึ้นเขาอันเป็นอุปสรรคแก่การสร้างทางรถไฟอย่างมาก  และเมื่อขึ้นไปสูงถึง ๓,๔๐๐ ฟุต เหนือระดับน้ำทะเลแล้วก็ลาดลวงไปยังพุน้ำร้อนบนเทือกแม่ลาว (Me Lao) เลยต่อไปถึงเวียงป่าเป้า  (Wieng Papu)  ซึ่งเพิ่งก่อตั้งขึ้นเมื่อราว ค.ศ. ๑๘๘๕ คราวที่กองทัพฝ่ายสยามถอยจากเชียงตุง  ต่อจากนั้นเส้นทางก็ทอดไปสู่เชียงรายและเลยไปสิ้นสุดที่เชียงแสนริมฝั่งแม่น้ำโขง

                    การเดินทางสำรวจเส้นทางสำรวจเส้นทางรถไฟบรรลุจุดมุ่งหมายโดยปราศจากอุบัติเหตุใด ๆ เคราะห์ร้ายแต่ก่อนกำหนดวันที่จะเดินทางกลับไม่นาน  มิสเตอร์ กัลเวย์ นายช่างใหญ่ ลงเรือไปเที่ยวในอ่าวสยามแล้วจมน้ำตาย

๒๓.  กำหนดเส้นเขตแดน  ค.ศ. ๑๘๙๐

                    ขณะนี้  ข้าพเจ้าเริ่มงานสำรวจเพื่อกำหนดเส้นเขตแดนด้านตะวันออกเฉียงเหนือระหว่างสยามกับพม่า  อย่างไรก็ดี ตำแหน่งของข้าพเจ้าออกจะทำให้ลำบากใจอยู่ เพราะแม้จะได้ทำงานมาถึงเก้าปีแล้วก็ยังไม่วายจะมีคนคอยสงสัยว่าจะร่วมมือกับฝ่ายอังกฤษเอาเปรียบสยามอยู่นั่นเอง  พอสำรวจเสร็จข้าพเจ้าก็รับถอนตัว  แต่ที่นำมากล่าวไว้ด้วยก็เนื่องจากมันส่งผลให้ข้าพเจ้าไดรับแต่งตั้งให้ตรวจสอบเขตแดนของสยามโดยรอย  ซึ่งนับว่าเป้นงานใหญ่และน่าสนใจอย่างยิ่ง  แม้การสำรวจชายแดนด้านพม่าจะประสบความยากลำบากมากมายก็ตาม  ก็ยังนับว่ามีข้อปลอบใจประการหนึ่ง  ชายหนุ่มชาวสยามซึ่งต่อไปนี้  ข้าพเจ้าขอเรียกว่า พระสฤษดิ์^๑ เป็นผู้ที่ข้าพเจ้าได้ฝึกฝนอบรมมาแต่วัยรุ่น  และได้แสดงความกตัญญูต่อข้าพเจ้าอย่างดีเลิศ  ถึงแก่ยอมเอาตัวเข้ามาเสี่ยง  การที่หนุ่มน้อยผู้นี้ได้รับความยกย่องและประสบความสำเร็จสมกับความสามารถ ในภายหลังต่อมานั้น  ทำให้ข้าพเจ้ารู้สึกชื่นใจยิ่งนัก

                    ผู้ร่วมงานกับข้าพเจ้าในครั้งนี้เป็นสุภาพบุรุษชาวสยามทั้งคณะ  หลายคนเคยร่วมงานกับข้าพเจ้ามาแล้วคนละหลาย ๆ ปี วันที่ ๑ ธันวาคม  ค.ศ. ๑๘๙๐ เราพากันลงเรือไฟลำเล็กติดพังงาท้าย  อันเป็นสมบัติของดอกเตอร์ ชีค ()  นักธุรกิจชาวอเมริกันซึ่งพำนักอยู่ในสยามมานานหลายปีแล้ว  เราแล่นเรือทวนน้ำขึ้นไปถึงบางประอิน  และได้เข้ายังคมลาพระเจ้าแผ่นดิน  ซึ่งประทับอยู่ในระหว่างนั้น  การเดินทางทวนน้ำไปยังค่อนข้างสะดวกเพราะฝนตกมาสักสองสามวัน  ทำให้ระดับน้ำสูงขึ้นสัก ๒ ฟุต  เราจึงขึ้นไปได้ถึงนครสวรรค์ในวันที่สี่  ในหน้าฝนเรือกลไฟสามารถขึ้นไปได้ถึงระแหง  แต่พอถึงหน้าแล้งจะขึ้นไปนครสวรรค์ได้ก็ทั้งยาก

                    พอถึงปากน้ำโพ  เราก็แยกกันเป็นสองขบวน  ขบวนหนึ่งอยู่ในบังคับบัญชาของพระสฤษดิ์ ซึ่งได้ปรับปรุงตนจนเป็นสักสำรวจชั้นเลิศ  ทั้งไม่ย่อท้อต่อความยากลำบากซื่อตรงและมีความสนใจในงานอย่างจริงจัง  เป็นกำลังสำคัญของข้าพเจ้า  เราตกลงกันว่าพระสฤษดิ์จะออกสำรวจดินแดนที่ยังไม่เคยมีผู้สำรวจมาก่อนให้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้  แล้วเดินทางไปพบข้าพเจ้าที่เมืองฝาง (Muang Fang)  ปัจจัยสำคัญในการคำนวณของเราก็คือปริมาณอุปสรรคที่เราจะได้พบในการสำรวจพบปะติดต่อกับเจ้าหน้าที่ท้องถิ่น  ซึ่งส่วนใหญ่ไม่ค่อยจะชื่นชมยินดีกับแผนการของเรานัก  และถ้าหากเขาไม่ร่วมมือกันเราอย่างเต็มที่แล้วราบรื่นที่สุดเท่าที่จะทำได้  ตัวข้าพเจ้าเองออกเดินทางไปเชียงใหม่  ซึ่งเป็นศูนย์บัญชาการของภาคเหนือ  เพื่อช่วยหัวหน้าข้าราชการที่นั่นจัดการเกี่ยวกับการขยายโครงการของเรา  เรือที่ข้าพเจ้าไปนั้นเป็นเรือเล็ก  แต่ทว่าไปได้เร็ว  แม่น้ำนั้นกว้างมีแก่งสูงชัน  แต่ร่องน้ำมักจะมีสันทรายขวางถึงแก่ต้องขุดให้เรือผ่านในหน้าแล้ง  หลายแห่งน้ำตื้นไม่พอจะให้ล่องซุงผ่านได้  ก็ต้องใช้ช้างมาชักลาก  แห่งหยึ่งที่เราผ่านเห็นกำลังชักลากซุงตั้งกว่าสองร้อยต้นเพื่อจะเอาไปปากน้ำโพ  ซึ่งอยู่ห่างจากที่นั่นราว ๔๐ ไมล์

                    ขึ้นเหนือต่อไปอีก เราก็ได้เห็นเมืองกำแพงเพชร  (Kampeng Pet)  ซึ่งคราวหนึ่งเคยเป็นเมืองสำคัญ  ยังแลเห็นทรากปรักหักพังของวัดที่ก่อสร้างด้วยหินแลง  ซึ่งมีอยู่มากในท้องถิ่นแถบนั้น  และทรากป้อมค่ายอีกมาก  การขุดค้นในบริเวณนี้คงจะทำให้ได้รับความแจ่มกระจ่างเกี่ยวกับประวัติศาสตร์สยามหลายด้านที่ล้วนน่าสนใจ  (มีปฏิมากรรมโบราณรูปหนึ่งเป็นรูปนาค  งามมาก  ถูกคนขโมยไปจากกำแพงเพชร  แต่ยัดนี้ได้มาอยู่ในพิพิธภัณฑ์ที่บางกอก ) เมืองตากหรือระแหง  เป็นเมืองสำคัญที่สุดบนฝั่งแม่ปิง(Me Ping)  ระหว่างปากน้ำโพกับเชียงใหม่  และกำลังขยายใหญ่ขึ้น  เพิ่มความสำคัญขึ้นทุกปี  ตัวเมืองอยู่บนฝั่งซ้ายของแม่น้ำตรงจุดที่วัดความกว้างได้ ๒,๐๐๐ ฟุตจวนเมืองสร้างด้วยอิฐและปูน  แต่ที่เรียงรายไปตามริมน้ำไปว่า ๔ ไมล์นั้นเป็นเรือนไม้  หรือเรือนมุงหญ้า  (แฝก) ใต้ถุนสูง  มีวัดซึ่งสร้างด้วยอิฐปูนแทรกอยู่เป็นแห่ง ๆ แระชากรในจังหวัดนี้มีประมาณ ๒๐,๐๐๐ คน ส่วนใหญ่ตั้งบ้านเรือนอยู่ใกล้ ๆ จวนเจ้าเมืองตามประเพณีเดิม  หมู่บ้านที่อยู่ห่างออกไปบางหมู่บ้านอยู่เพียงสามหลังและล้วนซอมซ่อ  ครั้งหนึ่งระแหงเคยร่วมอยู่ในอาณาเขตเชียงใหม่  แต่ถูกมอบเป็นสินสอดเมื่อเจ้าหญิงเชียงใหม่เศกสมรสกับเจ้าเมืองน้อยซึ่งต่อมายอมขึ้นอยู่กับสยาม  รอบ ๆ ระแหงไม่ค่อยมีนาข้าวมากนัก  ทุ่งนาที่ปลูกข้าวเลี้ยงเมืองอยู่บนฝั่งขวาของแม่น้ำห่างมะละแหม่งเป็นระยะเดินทาง ๗ วัน  พวกพ่อค้าเร่ชาวพม่าเที่ยวค้าขายทั่วเมืองสยามถึงสุโขทัย  พิษณุโลก  หรือพิชัย  บนริมฝั่งแม่น้ำน่าน  เลยตลอดลุ่มน้ำโขงจนกระทั่งหลวงพระบาง  เชียงคานและหนองคาย  โดยเฉพาะในเขตลุ่มน้ำโขงนั้นพบพวกนี้แทบจะทุกแห่งหน  เที่ยวค้ากระดุมทองแดงปั้มตรารูปเศียรพระราชินีมีไม้ขีดไฟ  เข็มเย็บผ้าและอื่น ๆ อีกสารพัด ขายได้แล้วก็ซื้อช้าง  ซื้อไหมดิบ หรือกำยานเอากลับไปพม่า  มีทางเดินชั้นดีผ่านเถิน (Tern)  และไล (Lai)  ไปถึงเชียงใหม่  ซึ่งช้างไปถึงได้ชั่วเดิน  ๙ พัก  เป็นเส้นทางวางสายโทรเลขด้วย

                    เจ้าเมืองซึ่งเป็นมิตรเก่าของข้าพเจ้าไม่อยู่ เมื่อข้าพเจ้าไปถึง  แต่ปลัดเมืองอยู่ เขาผู้นั้เป็นนักสำรวจชั้นดีผู้หนึ่ง  และสนใจงานด้านนี้อยู่เสมอ  ได้ช่วยเหลือเรามามาก  เราเสียเวลาเปลี่ยนเรืออยู่สองสามวัน  แล้วก็หาคนเรือชาวลาวที่ชำนาญการแจว  หรืออันที่จริงถ่อเรือ  เขาใช้ไม้ไผ่ลำยาวเสริมปลายด้วยเหล็กแหลมยาวประมาณนิ้วหนึ่ง  เพื่อให้จับต้นซุงหรือก้อนหินนั้นได้ถนัดมือ  ระหว่างเดินตามกราบข้างแคมเรือคนถ่อไปทางตรงข้ามพร้อมกับเดินกลับไปยังท้ายเรือในขณะที่เรือแล่นลอยไปข้างหน้า  ปกติเรือลำหนึ่งจะมีคนถ่อสามคน ถ่อตามกันไปได้อย่างรวดเร็ว  เพื่อให้เรือแล่นไปอย่างสม่ำเสมอตลอดเวลา

                    ในไม่ช้าเราก็ออกเดินทางต่อ  ในวันแรกออกเดินทางนั้นเองก็ได้เห็นสัญญลักษณ์ของการเปลี่ยนแปลงทางกาลเวลา  มีผู้ส่งโต๊ะบิลเลียดขนาดใหญ่ไปเชียงใหม่ด้วย  ผ่านสันทรายกว้างที่มีซุงเกลื่อนกลาดอยู่บนที่แห้งเขินแล้วเราก็มาถึงปากแควสำคัญของลำน้ำปิง  คือน้ำวัง (Nam Wang)  อันมีเมืองใหญ่  ๆ ถึงสามเมืองตั้งอยู่ริมฝั่ง ได้แก่  เมืองวัง (Wang)  ลคร (Lakawn)  และเถิน  (Tern)  ซึ่งก็ล้วนเป็นศูนย์กลางการค้าไม้สักทั้งสิ้นเราหาซื้อเชือกที่บ้านนา  (Ban na)  เพื่อเตรียมตัวผ่านขึ้นแก่ง  ที่ตรงนี้ภูเขาค่อยบีบเข้ามาใกล้ลำน้ำซึ่งตีบแคบลง  และภูมิทัศน์งามขึ้นทุกวัน  เราได้เห็นฝูงวัวลุยข้ามน้ำหลายครั้งเพื่อเดินทางไปมะละแหม่ง  ทำให้เกิดความสงสัยว่าเมื่อสิบปีที่แล้วชาวพื้นเมืองในท้องถิ่นแถบนี้จะทำการค้าขายมากกว่าในปัจจุบันหรือเปล่า  ธุรกิจการค้านั้นเพิ่มขึ้นจริง  แต่อยู่ในมือของชาวยูโรป  จีน  และพม่ามากกว่าชาวพื้นเมือง

                    ช่วงนั้นเองเราก็เข้าถึงแก่งระยะแรก  และคนเรือซึ่งมีทีท่าว่าประหลาดใจที่ต้องออกแรงเพิ่มขึ้นก็โดดลงน้ำ  ส่งเสียงกันเอะอะระหว่างที่นำพวกเราผ่านขึ้นไป  แก่งนั้นมีต่อกันมาติด ๆ ชั่วระยะ ๕๐ ไมล์ มีอยู่สัก ๓๓ แก่ง  ไม่มีแก่งใดอันตราย  นอกจากทำให้เสียเวลาแล้วก็มิได้เกิดเหตุขลุกขลักใด ๆ ขึ้น  มีตำนานเล่ากันมาว่า ที่แก่งสร้อย () เคยมีคนจากเมืองหนึ่งใกล้ ๆ เมืองไลในปัจจุบัน อยากรีบไปถึงวัดเก่าที่ริมแม่น้ำปิง  เลยผูกแพแล้วคัดท้ายพุ่งข้ามโขดหินฝั่งซ้ายไปเลยทีเดียว

                    แทบจะไม่มีข้อสงสัยว่า  ที่ว่าวัดร้างแห่งนั้นเคยเป็นของพวกละว้า (Lawas) ซึ่งเป็นชนเผ่าที่เคยครอบครองถิ่นเทือกเขาแถบนี้  แต่ปัจจุบันแทบจะสูญเชื้อชาติไปแล้ว  คงเหลืออยู่ส่วนน้อยทางแถบตะวันตก  มีอาชีพหลอมเหล็กเป็นหลัก  ถัดจากตลิ่งเข้าไปเป็นทุ่งนาร้าง  ที่พวกนักล่าสัตว์อาจเข้าไปยิงกวาง  หรือบางทีถ้าไม่ระมัดระวังก็ยิงพลาดไปถูกคนแก่เข้าเพราะเข้าใจผิด  เรื่องน่าเศร้าที่เล่านี้เกิดขึ้นจริง ๆ ก่อนเราจะเดินทางไปถึงไม่นานแต่หญิงชราคนที่กล่าวไม่ถึงแก่บาดเจ็บมากนัก

                    ชาวเชียงใหม่ได้เคยพยายามมาหลายครั้งที่จะตั้งถิ่นฐานในท้องถิ่นแถบนี้  แต่เข้ามาทีไรก็ถูกปล้น  เราได้ข่าวมาว่าพวกปล้นยังมาก่อกวนอยู่เสมอ  บางทีก็ถึงแก่ฆ่าคน  แต่อันตรายก็คงยังไม่มากนักเพราะข้าพเจ้าได้เห็นผู้ชายล่องแพไม้ไผ่มาตามลำพังตนโดยไม่หวั่นกับโจรหลายครั้งด้วยกัน  ชาวยุโรปก็ไม่เคยถูกโจมตี ทั้ง ๆ ที่ปีหนึ่ง ๆ มีการขนเงินใส่เรือทวนน้ำขึ้นไปเที่ยวละเป็นแสนรูปี

                    ก่อนถึงบ้านมุกดา (Bam Mukda)  เราก็พ้นเขตแก่งพอมองเห็นทุ่งราบเมืองเชียงใหม่มีเรื่องเล่ากันมาแต่โบราณว่า พื้นที่อันอุดมดว้าง ๕ ไมล์  ยาวประมาณ ๙๐ ไมล์นี้  เดิมเคยเป็นท้องทะเลสาบ  แต่ปัจจุบันปลูกข้าวเต็มหมดและมีระบบการชลประทานดี  เขตแดนระหว่างเชียงใหม่กันจังหวัดใกล้เคียง  คือ ลำพูนนั้นจะกำหนดแน่ได้ยาก  เนินเขาเตี้ย ๆ ซึ่งมีเจดีย์งามองค์หนึ่ง ชื่อ ดอยกุง (Doi Kung) เคยเป็นที่เจ้าหลวงเมืองเชียงใหม่เดินทางมาสักการะ  แต่ปัจจุบันไม่ค่อยเสด็จมา  เจดีย์นั้นจึงถูกทอดทิ้งอย่างน่าเสียดาย  เล่ากันว่าพงสาวดารของแคว้นจารึกลงใบลานขอบทอง  บรรจุหีบไม้สักยังอยู่ใต้โขดหินริมฝั่งน้ำ  และมีผีเฝ้ารักษาด้วย  การเดินทางช่วงนี้ไม่มีสิ่งที่น่าสนใจเท่าไรนัก  เราก็ถ่อเรือขลุกขลักผ่านไป

                    ม่อนฮอด (M.Haut)  ซึ่งเป็นสุดปลายเส้นทางจากพม่าเป็นที่น่าสนใจที่สุดที่เราผ่านพบ ณ ที่นั้นเราได้พบขมุกกลุ่มหนึ่ง  ขนกลองโลหะงาม ๆ มาด้วย  กลองเหล่านี้ประดับรูปกบสลักไว้รอบขอบจึงมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า "กลองกบ" ชาวกะเหรี่ยงแดง (Red Karen) เป็นผู้ทำ  ชาวสยามนำมาใช้ตีเฉพาะในพิธีหลวง  เรียกว่ากลองมโหรทึก  พวกขมุเหล่านี้สู้อุตส่าห์ทำงานหนักนับปี ๆ ด้วยความทะเยอทะยาน อยากได้กลองแบบนี้ไปที่หลวงพระบาง

                    ที่ปากน้ำกันหรือขัน (Nam Kan) มีหมู่บ้านคนโรคเรื้อนหมู่ใหญ่  คนที่นี่ไปไหน ๆ ได้ทั่วไปไม่มีข้อจำกัด  ที่ตลาดเมืองเชียงใหม่ก็พบบ่อย ๆ จากที่นี่เห็นเทือกเขาเป็นภูมิทัศน์อันงดงามตา  ทางทิศตะวันตก  คือ ดอยอินทนนท์ สูง ๘,๔๕๐ ฟุต สูงที่สุดในแคว้นเชียงใหม่และนับตั้งแต่นั้นเมื่อฝรั่งเศสรุกเข้ามายึดดินแดนไปแล้ว  ก็ถือว่าสูงที่สุดในสยามด้วย  ต่อจากนั้นก็ยอดดอยสุเทพ  ซึ่งอยู่ห่างตัวเมืองเชียงใหม่ ๘ ไมล์ แลเห็นยอดเจดีย์แหลมระยับอยู่กึ่งทางขึ้นยอดดอย  ไม่ช้าเราก็เข้าถึงตัวเมืองเชียงใหม่  ปะปนไปกับเรือต่างรูปต่างขนาดนับร้อย ๆ ลำ ที่แจวแล่นอยู่ในลำน้ำ

๒๔.  จากเชียงใหม่ไปเมืองฝาง

                    ตัวเมืองเชียงใหม่ดูคับคั่งด้วยธุรกิจก้าวหน้าเฟื่องฟู  มีลักษณะว่าได้รับการเปลี่ยนแปลงตามอิทธิพลอารยธรรมแบบตะวันตกไปบ้างแล้ว  มีสะพานไม้สักเชื่อมสองฝั่งแม่น้ำคนสร้างคือ  ดอกเตอร์  ชีค  ผู้ล่วงลับ  ซึ่งได้สร้างโบสถ์ไม้ไว้หลังหนึ่ง  มีหอคอยด้วย  ไว้เป็นศูนย์กลางของกิจการศาสนานิกายเพรสไบทีเรียน  โรงสีข้าวใช้กำลังไดน้ำซึ่งคณะนักสอนศาสนากลุ่มนั้นตั้งขึ้น  ยังทำงานอยู่โดยใช้แรงคนงานขมุ  เห็นคนกำลังปลูกบ้านขึ้นรอบ ๆ โรงงานออกเต็มไป  มีบ้านพักกงศุลอังกฤษ บ้านพักและโรงเรียนของนักสอนศาสนา  และอาคารหลังใหญ่เป็ฯที่สำหรับเล่นบิลเลียด  ทางเดินมีสภาพดีเยี่ยม  และการประปาก็นับว่าดีขุดเป็นคลองส่งน้ำแบบเปิดมาจากดอยสุเทพซึ่งอยู่ห่างออกไป ๘ ไมล์ และยังมีบ่อน้ำอีกมากมาย  ขุดดินลงไปไม่ถึง ๔๐ ฟุต ก็ถึงตาน้ำ  น้ำที่พุ่งขึ้นมานั้นใสสะอาด  ในเขตใกล้ ๆ นั้นมีที่ลุ่มกว้าง  หน้าฝนมีลักษณะเหมือนเป็นที่ตั้งเมืองที่มั่น  (Muang Timan)  ซึ่งสลายล่มลงด่อนที่จะตั้งเมืองเชียงใหม่ขึ้น  ทางทิศตะวันตกห่างไปเพียงสองไมล์ มีทรากเมืองโบราณเล็ก ๆ เมืองหนึ่ง

                    ยอดดอยสุเทพสูง  ๕,๕๐๐ ฟุต  จากระดับน้ำทะเลปานกลาง  และเจดีย์ซึ่งอยู่ที่ระดับสูง  ๓,๕๑๐ ฟุต  นั้น แต่ก่อนเคยเป็นที่จารึกแสวงบุญประจำ ชาวยุโรปเคยมาที่นี่บ้างเหมือนกัน  แต่ถูกต่อต้านว่าเป็นการบุกรุก  และคนที่นำทางมาก็ถูกลงโทษ  บริเวณแถบนั้นมีน้ำใช้บริบูรณ์  พวกนักสอนศาสนาจึงสร้างสถานพยาบาลขึ้นในที่ใกล้  แต่ที่ตั้งที่เลือกไว้ให้ช้างป่าเหยียบย่ำทำลาย  เนินเขานั้นมีต้นโอกขึ้นอยู่สะพรั่ง มีบริเวณที่ภูมิทัศน์งามน่าปลูกบ้านพักอยู่หลายแห่งด้วยกัน  ลาดเขาด้านตะวันตก      เป้นที่ทำไร่ชา (เมี่ยง)

                    ชาที่นี่  นับว่าเป็นพันธ์เดียวกับชาอัสสัมนั่นเอง  แต่วิธีบริโภคไม่เหมือนกัน  ทำให้การปลูกลี้ยงต่างกันไปด้วย  บนภูเขาหลายแห่งมีต้นชาป่าขึ้นอยู่งอกงามเป็นจำนวนมาก แต่ชาที่นี่เว้นระยะห่างกันต้นละ ๖ ฟุต ไม่ต้องพรวนดินและปล่อยให้เจริญขึ้นจนถึงขั้น "ติดเม็ด"^๑  ตามภาษาราชาที่อัสสัม  ต้นชานี้มีอายุยืนได้ปีละ ๔ หน เมี่ยงหัวปี  เก็บได้ราวเดือนกรกฏาคม  เมี่ยงกลางราวเดือนกันยายน  เมี่ยงสาวี  (Sawi) ราวเดือนพฤศจิกายนและเมี่ยงม่อย (Moi)  ราวเดือนมกราคม  ใบที่เก็บได้จะนำไปนึ่งด้วยวิธีเดียวกับการนึ่งข้าวเหนียว ซึ่งเป็นหลักประจำถิ่น  โดยใช้ภาชนะสานรูแกรวย  เอาปลายด้านสอบใส่ลงไปในคอหม้อดินซึ่งใส่น้ำไว้ประมาณ๓/๔ เอาตระแกรงใส่ในนั้นอีกชั้น  ล้วจึงวางตระแกรงบนใบไม้อีกทีพอนึ่งได้ที่ก็ปล่อยให้เย็น ซ้อนเข้ามัดแล้วเอาไปฝัง เวลากินก็เอาเกลือโรยแล้วม้วนเป็นก้อนกลมแข็งขนาดเท่าเม็ดถั่ว เคี้ยวดูดไปตลอดวัน ชาวบ้านถือเป็นยาชูกำลัง ทำให้อดข้าวได้เป็นเวลานานๆ จึงนิยมบริโภคเมี่ยงกันมาก แทบว่าวัวต่างม้าต่างจะไม่ได้บรรทุกสิ่งอื่นเลย พวกเจ้าลาวถือว่าเมี่ยงเป็นของหรูหราส่วนตัวทีเดียว ถึงแก่เคี้ยวเมี่ยงแทนหมากพลูด้วยซ้ำ

                     เจ้าพระยากลาโหม เมื่อครั้งเป็นมหาเทพ เคยอยู่ที่เมืองเชียงใหม่ถึง ๑๒ ปีและได้เป็นข้าหลวงไปปราบจลาจล หรือที่เรียกว่า กบฏ เมื่อครั้งก่อตั้งเมืองเชียงแสน ท่านเป็นคนเคร่งประเพณีและสุภาพ ชอบสนทนาทางปรัชญา และสังเกตุผลกระทบต่อผู้ฟังของท่านด้วย

                      เจ้าศัตรูเก่าคือความไข้ กลับมาจับข้าพเจ้าอีก ระหว่างที่เดินไปตลอดวันตามทางชั้นดีใกล้ๆแม่ปิง เส้นทางระยะแรกไม่ค่อยน่าสนใจนักจนกระทั่งไปถึงเชียงดาว (Chieng Dao) ซึ่งเป็นหมู่บ้านลักษณะแปลก มีรั้วค่ายไม้ไฝ่ปักรอบ ยอดเขาเชียงดาวสูงถึง ๗,๑๖๐ ฟุต เหนือระดับน้ำทะเล เป็นผาหินปูนล้วนขนาดใหญ่ชันลิ่วเกือบตั้งฉากข้นไปจากพื้นดินที่ราบประมาณ ๖,๐๐๐ ฟุต มองเห็นได้ชัดจากตัวเมืองเชียงใหม่ และชาวบ้านก็ไม่ยอมเชื่อว่ามีเขายอดไหนสูงกว่าเขายอดนี้ ทั้งๆที่ทางทิศใต้ห่างจากตัวเมืองเชียงใหม่สัก ๒ ไมล์ เท่านั้นคือยอดดอยอินทนนท์ (Doi Intanon) ซึ่งสูงถึง ๘,๔๕๐ ฟุต เหนือระดันน้ำทะเล และมองเห็นได้ชัดจากตัวเมืองนั้นเอง

                        ในด้านการเชื่อถือโชคลางนั้นชาวบ้านเชียงดาวนับว่าเคราะห์ร้ายกว่าเพื่อนร่วมถิ่นเป็นอันมาก นอกจากจะมีความเชื่อเรื่องวิญญาณภูติผีอย่างทั่วๆไปแล้วยังถูกชาวบ้านอื่นกล่าวหาว่าสังสรรค์กับในลักษณะที่เป็นอันตรายด้วย กล่าวคือ เป็นผีปอบ (Pi Pawb) แม้แต่ผู้ปกครองซึ่งเป็นเจ้าอนุวงศ์ เมืองเชียงใหม่ เมื่อจะเรียก ประชุมชาวบ้านยังต้องร่ายคาถากันภัยจากผีปีศาจ สถานการณ์ดังกล่าวนี้เป็นเหตุให้เจ้าพนักงานมีโอกาสใช้กกหมายหาประโยชน์แก่ตน เนื่องจากตามกฎหมายห้องถิ่นถือว่าคนที่ถูกผีเข้าสิงจะต้องออกจากหมู่บ้านไปอยู่ในที่ที่จัดไว้เฉพาะตามเขตชายแดน ซึ่งประชากรมักจะมีเรื่องวุ่นวายอยู่เสมอ ดังนั้นจึงเป็นอันว่าไม่จำเป็นต้องจัดหน่วยตำรวจไปประจำตามสถานที่ดังกล่าว พอใครล้มป่วยลงก็เชื่อว่าเพราะผีปอบมาเข้าดูดเลือดเนื้อ คนป่วยซึ่งถูกถือว่าจะต้องรู้ดีว่าผีนั้นมาจากไหนก็ถูกถามซักขนานใหญ่ ยิ่งเพ้อคลั่งมาก คำตอบก็จะเป็นที่พอใจมาก และถ้าออกชื่